Б.Лхагвадорж: Иргэд хөрөнгийн зах зээлд мэдлэгтэй, хариуцлагатай орох шаардлагатай

"БиДиСЕК" ХК-ийн Тэргүүн дэд захирал Б.Лхагвадоржтой ярилцлаа.

-Манай улсад хөрөнгийн зах зээл гэдэг ойлголт 1991 оноос эхлэлтэй. Тэр үеийг одоотой харьцуулаад хөгжлийн төвшин ахисан байх. Харин таны хувьд ямар байна вэ?
-Одоогоос 20 жилийн өмнө хөрөнгийн зах зээл төрийн өмчийг хувьчлах зориулалтаар байгуулагдсан шүү дээ. Харин 2006 оноос хойш зах зээлээс хөрөнгө татан төвлөрүүлэх тал руугаа андеррайтерийн компаниуд бий болсон.

-Аливаа нэгэн өөрчлөлт, дэвшилтэд бэрхшээл тулгардаг. Харин энэ байдал нь хөрөнгийн зах зээлд хэрхэн илэрдэг вэ?
-Нэн тэргүүнд хөрөнгийн зах зээлийн талаарх иргэдийн мэдлэг, мэдээлэл чухал. Одоо ч гэсэн энэ байдал дээшилсэн зүйл алга байна. Хөрөнгийн зах зээлд өнөөдөр хөрөнгө оруулалт хийгээд маргааш нь шууд ашиг хүртэнэ гэсэн ойлголттой байдаг. Тавантолгойн хувьцаан дээр хүртэл анхны үнээр нь худалдаж авна гэсэн яриа байгаа. Үнэн хэрэгтээ нөгөө хувьцаа маань ямар үнээр үнэлэгдэж байна гэдгийг мэдэхгүй байна.

Өөрөөр хэлбэл, үнэтэй юм уу хямд эсэхийг нь мэдэхгүй л явж байгаа. Ер нь хүмүүс хөрөнгийн зах зээлд мэдлэгтэй, хариуцлагатай орох зайлшгүй шаардлагатай. Түүнээс дан ганц хувьцаа худалдах ажил манай улсад 20 жил хийгдсэн шүү дээ. Манай зах зээлд байгаа үнэт цааснууд маань дэндүү цөөхөн байгаа. Хөрвөх чадварын тухайд их доогуур байдаг.

Өөрөөр хэлбэл, олон сая ам.доллар оруулж ирээд, Хөрөнгийн бирж дээрээс хувьцаа авна гэхэд олдоц муутай. Түүнчлэн хувьцааны ханш огцом өсөх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр олдсон цөөн хувьцаагаа заръя гэхээр худалдан авагч олдохгүй байх тохиолдол ч гарна. Зах зээл маань жижигхэн болохоор хөрвөх чадвар тааруухан байдаг.

-Тавантолгойгоос иргэн бүрт 1072 ширхэг хувьцааг олгохоор болсон. Өөрийн эрхгүй иргэн бүр хөрөнгийн зах зээлд татагдан орно. Тэгэхээр иргэдийн мэдлэгийн хэрхэн дээшлүүлэх вэ?
-Манайхаас хөрөнгийн зах зээлийн талаарх анхны ойлголт өгөх сургалтыг бямба гараг бүр зохион байгуулдаг. Ер нь төрөөс иргэдэд олон тэрбум төгрөгийн хувьцааг үнэ төлбөргүй эзэмшүүлж байгаа юм чинь тодорхой хэмжээний хөрөнгө төсөвлөөд, хувьцааны талаарх нэгдсэн мэдлэг олгох нь зүйтэй байх.

-Иргэн бүр эзэмших хувьцааныхаа үр өгөөжийг хүртэж чадах уу. Цэнхэр ягаан тасалбар шиг зүйл болчих байх гэсэн болгоомжлол гадуур байна?
-Энэ бүхнийг 1990 онтой харьцуулшгүй. Гэхдээ зах зээлийн талаарх мэдлэг дутмаг байсан. Тухайн үед иргэд 474 компанийг худалдаж авах боломж байсан. Мөн тааруухан компаниудын хувьцааг эзэмших нөхцөл байдал явагдсан. Түүнээс олон компани дампуурсан. Тэр үеийн шалгуур нөхцөл байдлыг даван туулсан компаниуд өнөөдөр томорсон байна. 1990-ээд оны үед газар тариалан, барилгын компани бүгд л дампуурсан. Энэ шуурганд компаниуд өөрсдөө амьдарч чадаагүй. Тиймээс Тавантолгойн хувьцааг тэр үеийнх шиг үнэгүйдүүлэхгүй байх.

-Монголын хөрөнгийн зах зээлд Лондонгийн стандартыг нэвтрүүлнэ гэсэн байгаа. Энэхүү ажлын үр дүн хөрөнгийн зах зээл дээр хэрхэн ажиглагдаж байна вэ?
-Бидний хувьд дэлхийн стандартад нийцсэн шилдэг технологийн нэвтрүүлэх гэж байгаад таатай хандаж байгаа. Лондонгийн стандарттай холбогдох дүрэм журам, хуваарилалт хийх зэрэг ажил Хөрөнгийн бирж дээр хийгдэж байна. Ер нь ажил явж байгаа.

-Лондонгийн стандартыг нэвтрүүлснээр хөрөнгийн зах зээлд ямар өөрчлөлт гарах вэ?
-Лондонгийн стандартын системийг ирэх он гэхэд нэвтрүүлнэ гэсэн. Тэгэхээр стандартыг хэрхэн яаж ашиглахаас бүх зүйл шалтгаална. Түүнийг ашиглаж чадахгүй газар ч байхыг үгүйсгэхгүй шүү дээ.

-Манайд үйл ажиллагаагаа явуулдаг зөвшөөрөлтэй олон брокер, дилерийн компаниуд байдаг. Харин иргэдэд олгох хувьцаанаас үүдэлтэйгээр чанар гүй брокер, дилерийн компаниуд байгуулагдаж байна гэсэн. Харин иргэдийн хувьд хэрхэн ялгах вэ?
-Одоогийн байдлаар 100 гаруй брокер, дилерийн компаниуд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Сүүлийн үед брокер, дилерийн компани байгуулахад маш хялбар болсон. Нэгэнт Санхүүгийн зохицуулах хорооноос эрхээ аваад, Хөрөнгийн биржид суудлаа авчихсан брокер, дилерийн компанийг чанартай, чанаргүйгээр нь ялгах боломжтой. Иргэдэд хүргэж байгаа үйлчилгээнээс нь шалтгаалан мэдэж болно. Харин хувьцааны сургаар олон брокер, дилерийн компани байгуулагдсан гэдэгтэй санал нэг байна. Мэдээж энэ дотор сайн, муу компаниуд байгаа байх.

-Хөрөнгийн зах зээлд өөрийн гэсэн байр суурийг олоход хэцүү байх?
-1991 онд Хөрөнгийн бирж байгуулагдсан. Брокер пүүсүүд биржийн харьяа байгууллага гэж явдаг байсан. 1995 онд манайх тусдаа бие дааж гарч байсан. Хөрөнгийн зах зээлд үйл ажиллагаагаа өргөжүүлээд ажиллаж байна. 1997-1998 онд иргэдийн гар дээр байсан хувьцааг худалдаж авах үйл явц маш эрчимтэй явагдаж байсан. 1998-2006 оноос хөрөнгийн зах зээл уналтын байдалд орсон. Тухайн үед жилд 500 сая төгрөгийн арилжаа хийдэг байсан. 2006 оноос эхлээд гадаадын хөрөнгө оруулагчид манайхыг сонирхох, арилжаа идэвхтэй болох гээд дэвшил гарч ирсэн.

-2008 оны дэлхийн эдийн засгийн хямрал хөрөнгийн зах зээлд хэрхэн нөлөөлж байв?
-Хүндхэн байсан. Ер нь хөрөнгийн зах зээл бол маш мэдрэмжтэй салбар. Байнга арилжаа хийгдэж байдаг учраас зах зээл дээр тааруухан мэдээлэл гарахад хувьцааны үнэ унадаг.

-Хөрөнгийн зах зээлд өдөр бүр арилжаа хийгддэг. Тэгэхээр эдийн засгийн нөхцөл байдлыг сайтар судлах хэрэгтэй байх. Ойр ойрхон үнийн хэлбэл болдог шүү дээ?
-Энэ бүхэн зах зээлийн зарчмаараа явж байх ёстой. Мэдээж үнийн хэлбэлзэл нөлөөлнө. Өөрөөр хэлбэл, түрүүхэн үед долоон мянган төгрөгөөр 70 ширхэг хувьцаа авч байсан хүн өнөөдөр 100 гаруй сая төгрөгтэй байх жишээтэй. Мэдээж нүүрсний үнэ өсөх хандлагатай байна уу үгүй юу зэргээр судалдаг.

-Манай улсаас олон компани гадны зэх зээлд IPO хийж байна. Энэ ч бас хөрөнгийн зах зээлийн дэвшил байх?
-Хөрөнгийн зах зээлийн гол хэлбэр иргэдээс хөрөнгө татан төвлөрүүлж, компаниа хөгжүүлэх жишгээр явж байна. Мэдээж нэг хүн үүнийг хийх боломжгүй. Ашигтай ажил явуулаад эхлэхээр хувьцаа эзэмшигч болон хөрөнгө нийлүүлсэн иргэддээ тодорхой хэмжээний хувийг хүртээх гэсэн байдлаар ажиллаж байна. Монголчууд дэлхийн зах зээл дээр хөл тавьж эхэлсэн нь мэдээж хөрөнгийн зах зээлийн нэг дэвшил байлгүй яах вэ.

МОНГОЛЫН НҮҮРСИЙГ ҮНЭГҮЙДҮҮЛЭХ БОДЛОГО БА УРД ДУНД ХОШУУНЫ ШИЙДВЭР

 Өвөрмонголын Баяннуур аймгийн Урд дунд хошуу ны удирдлага, Нүүрсний нийгэмлэгийнхэн Монголын нүүрснээс тонн тутамд 60-120 юанийн хураамж авах шийдвэрийг хэдхэн хоногийн өмнө гаргажээ. Энэ тухайгаа импортлогч аж ахуйн нэгжүүддээ мэдэгдэж, өөрсдийн ашиг орлогыг тооцон, нүүрсний үнийг Монголын талтай ярилцах үү рэг өгсөн байна. БНХАУ-ын та лаас Мон голд тулгах гэж буй энэ шийдвэрээр түүхий нүүрсийг гадагшаа борлуулсны хөлсөнд тонн тутамд 60 юань, угаасан нүүрсний тонн тутамд хадгалалтын хураамж гэж 120 юань авах юм байна.

Үүнийг нэг талаас Урд дунд хошууны дотоодын импортлогч компаниудад зориулан гаргасан шийд вэр гэж ойлгож болох ч нөгөө талаас Монголын экс портлогч ком паниудаас авах ху раамж хэмээн ойлгож болохоор байгаа юм. Эх сурвалжууд үүнийг үгүйсгэхгүй байгаа бөгөөд ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-нээс Хятадын импортлогч компаниуд өөрсдийн алдагдлаа Монголоос экспортлох нүүрс ний үнэнд давхар шингээнэ хэ мээн хэлж байна. Хэрэв үүнийг Монголын тал, манай экспортлогч компаниуд хүлээн зөвшөөрвөл жилд дунджаар 400 гаруй сая ам.долларыг Хятадын талд “ху раалгах” тооцоо гарчээ.

ХЯТАДЫН ТҮНШИЛТ АЖИЛ ХЭРЭГ БОЛЖ ЭХЭЛЛЭЭ

Тооцоо бодьё. Өнгөрсөн жил 18.3 сая тонн нүүрс түүхийгээр нийлүүлж, энэ жил хоёр сая тонн орчмыг баяжуулан БНХАУ-д экспортлоно. Хамгийн багаар 18 сая түүхий нүүрсээ тонн тутмыг нь 60 юаниар тооцвол нэг тэрбум 80 сая юань. Үүнийг ам.долларт хөрвүүлбэл 170 сая ам.доллар болно. Энэ бол Монголын түүхий нүүрсийг худалдан авч хятадын бусад бүс нутагт нийлүүлснийхээ тө- лөө Өвөрмонголын Баяннуур аймгийн Урдын дунд хошууны авах хураамж. Харин одоо бая жуулсан нүүрсний тухайд тооцьё. Энэ жил хоёр сая орчим тонн баяжуулсан нүүрсийг БНХАУ-д экспортлоно. Тонн тутмыг нь 120 юаниар тооцвол 240 сая юань буюу 40 сая орчим ам.доллар болно. Энэ бол баяжуулсан нүүрсээ Баяннуур аймгийн нутаг дэвсгэр дээр хадгалуулсны төлөө Монголоос авах Хятадын татвар. Энэ хоёр хураамж нийлээд нийтдээ 200 гаруй сая ам.доллар болж байна. Үүнийг хамгийн багаар буюу өн гөрсөн онд экспортолсон түүхий нүүрс болон энэ жил экспортлох бая жуулсан нүүрсний хэмжээ гээр тооцсон.

Ирэх 2012 оноос нүүрсний экспорт хоёр дахин нэмэгдэж 41.6 сая тоннд хүрэх урьдчилсан прогноз бий. Тэр үед Хятадад төлөх энэ төлбөр, хураамжийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгдэнэ гэсэн үг. Харин энэ ачааллыг дааж, давж гарах нүүрс экспортлогч компаниуд Монголд үлдэхгүй л болов уу. Уг нь Өвөрмонголын хошуу гэдэг Монгол Улсынхаар бол сумтай адил хэмжээний статустай, засаг захиргааны нэгж юм. Өнөөдөр Монгол Улсын экспорт, эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүчний нэг бол сон нүүрс ийнхүү Хятадын нэг жижигхээн хошууны удирдлагын шийдвэрээс шууд хараат байдалд орчихсныг энэ үйл явц харууллаа. Монголын нүүрсийг үнэгүйдүүлэх, хямд, хамгийн хямд бас дахин хямд зарчмаар баялгийг нь авч түүхий эдийн бэлтгэл бааз болгох Хятадын төрийн бодлого ийнхүү Өвөрмонголын захын нэг хошууны шийдвэрээр хэрэгжиж эхэллээ. Энэ бол Монголын нүүрсний зах зээлийг хяналтандаа оруулснаа илэрхийлэх гэсэн Хятадын талын анхны оролдлого биш.

Өмнө нь ч хэд хэдэн удаа нүүрсний ү н и й г хямдруулах, хилээ хаах зэргээр биднийг түншиж байсан юм. 2011 он гараад хэдхэн хонож байхад Шивээхүрэн-Цэхэ боомтоор Хятадын тал тав хоног хилээ хааж байсныг хол богдох хүмүүс санаж бай гаа байх. Тэр үед МАК зэ рэг хэд хэдэн компанийн нүүрс хил дээр боогдож, зур гаан сая ам.долларын урс гал нам зогссон гэдэг. Шивээхүрэнтэй хил залгадаг Өвөрмонголын Альшаа аймгийн Эзний хошууны орон нутгийн захиргааныхан нүүрс импортлогч компаниудтайгаа нийлэн “Нүүрсний экспортын нийгэмлэг” гэгчийг байгуулж Монголын нүүрс экспортлогч компаниудад үнийн тулгалт үзүүлэхийн тулд ийнхүү хил хаан тохуурхаж байсан удаатай. Урдын дунд хошууны гадагшаа борлуулсан ба хадгалсан нүүрсний тонн тутмаас төлбөр авах энэ удаагийн шийд вэр ирэх оноос хэрэгжиж магадгүй болов.

Энэ нь Монголын нүүрсний экспорт ирэх жилээс эрс нэмэгдэх, Тавантолгойд БНХАУ-ын нүүрсний мангас “Шинхуа” оролцох эсэх зэрэг нөхцөл байдлуудтай холбоотой угтал арга хэмжээ хэмээн судлаачид үзэж байна. Энэ нь Монголын төрөөс баримталж буй түүхий нүүрсний экспортыг багасгах, боловсруулах, баяжуулах үйлдвэр үүдийг байгуулан нэмүү өртөг шингэсэн нүүрсийг экс портлох манай бодлогыг сөр гүүлэн тавьж буй хятад бодлого гэж ойлгож болохоор бай гаа юм. Хоёрдугаарт, Мон голын нүүрс экспортлогч ком паниудын борлуулалтын суваг болон Монголоос импортлох нүүрсний үнийг монополчлон ба рих, Монголын нүүрсийг түү хийгээр нь авах гэсэн зорилго нуугдаж буй.

МОНГОЛЫН НҮҮРСНИЙ ЭКСПОРТТОЙ ХОЛБООТОЙ БҮХ АСУУДАЛ “ШИНХУА”-Н МЭДЭЛД ОЧЖЭЭ

Өнгөрсөн жил БНХАУын нүүрсний салбарын хамгийн хүчирхэг компаниуд болох “Шинхуа”, “Чинхуа”, “Пүүшин” зэрэг компаниуд нийлж “Боомтын компани” гэгчийг байгуулжээ. Шинхуа дийлэнх хувьцааг нь эзэмшигч “Боомтын компани” нь Монголын нүүрсний экс порттой холбоотой бүх асуудлыг зохицуулах эрхийг гар таа авсан хэрэг юм. Мөн “Шинхуа” корпораци Өвөрмонголын Баяннуур аймгийн Улиастай хошууны Ганцмод хилийн боомтод 10 тэрбум юанийн хөрөнгө оруулалт хийж, жилд 20 сая тонн нүүрс угааж, коксжуулах хү чин ча дал бүхий үйлдвэр байгуулах төслийн бүтээн байгуулалтын ажлаа эхэлжээ. Тус хошууны Өөрчлөлт шинэч лэлтийн хорооны мэдэгдсэнээр уг төсөл хэрэгжиж эхэлснээр жилд 12 сая тонн нүүрс угааж, 4.8 сая тонн кокс боловсруулахаас гадна 480 мянган тонн метилийн спирт, 48 мянган тонн нүүрсний тос үйлдвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд бүтээн байгуулалтын ажил 2012 онд дуусч үйлдвэрлэлээ эхэлнэ хэмээн Синьхуа мэдээлжээ. Тиймээс энэ аварга том үйлдвэрлэлийн түүхий эдийг Монголоос хамгийн хямдаар бэлтгэхийн тулд манай төрийн бодлогод тавьсан Шинхуагийн “хориг” энэ байж болох юм. Цаашид бая жуулсан нүүрс гаргах зорилттой манай компаниудын хувьд тонн тутамд 120 юань төл нө гэдэг хэн нэгэнд мөнгөө дээрэм дүүлснээс ялгаагүй тул ядаж хоёр дахин хямдаар түүхий нүүрсээ экспортлох замыг сонгохоос өөр гарцгүй болж мэднэ.

Харин төмөр замаар экспортолж эхэлсэн тохиолдолд Хятадын талаас ирэх энэ мэт орон нутгийн дарамт багасах боломжтой юм. Тэр дундаа Монголын нүүрсийг эцсийн хэрэглэгчид хүргэх үүргийг хятадууд дангаараа хүлээж буй энэ үед олон чиглэлийн төмөр замд анхаарал хандуулах цаг ирж байна. БНХАУ-ын төрийн өмчит “Шинхуа”, “Чайналко”- гийн охин компани “Chalco” Тавантолгойн нүүрсний гол худалдан авагчаар тодорсон. Ийм үед манай парламент, Засгийн газарт Хятадыг даган дуурайх бус түүнийг давж тоглох, илүү алсыг харсан нүүдлийн талаар бодох, ядаж л “Шинхуа”-д тавих угтвар нөхцлийн талаар олон талын эрх ашгийг тооцох цаг иржээ. Хилээ хаалгаж, үнээ заалгаж, үйлдвэрлэлээ боомилуулж, үндэсний компаниудаа сөхрөхөөс өмнө эдийн засаг болон улс төрийн даацтай, зоригтой алхам хийх хэрэгтэй байна. Бензин, шатахууны үнэ нэмэгдэхээр ОХУ-тай дээд хэмжээнд хүр тэл тохиролцдог, ойл голцдог туршлага бий. Гэтэл Монголын эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүч болж буй нүүрсний асуудлаар Монгол-Хятадын төрийн хэмжээнд яриа хэлэлцээр хийж яагаад болохгүй гэж.

Хятадын нэг хошуугаар Монгол Улсын нүүрсний салбар үнийн бодлогоо тодор хойлуулж, дэлхийн зах зээлтэй хөл нийлүүлнэ гэвэл түүн шиг эмгэнэл байхгүй. Энэ нь Монголын нүүрсийг Хятадын нэг мужийн бүрэн хамааралд орохыг хүлээн зөвшөөрсний илэрхийлэл болно. Түүний оронд олон муж руу нийлүүлэх, үүний тулд олон боомтоор экспортлосноор энэ хүү хараат байдлаас зах зээлээ урьдчилан сэргийлэх боломжтой. Монгол, Хятадын Засгийн газар хооронд нүүрсний салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээрийг шинээр байгуулах, хоёр улсын хооронд нүүрсний суурь үнийг тогтоосон гэрээ байгуулахаас эхлээд нүүрсний худалдаа эрхэлдэг томоохон хот, мужууд болон хилийн боомтуудад Монгол Улсын нүүрсний экспорт, тээвэрлэлттэй холбоотой асуудлыг зохицуулах, хянах эрх бүхий албан тушаалтантай болох зэргээс эхлээд төрийн бодлогоор Засгийн газрын төв шинд хийх зайлшгүй шаардлагатай олон асуудал хуримтлагдаж буйг дээрх шийдвэр харууллаа.

Манай улсын нүүрсний үнэ дэлхийн зах зээлийн ханшид хүрэхгүй байна хэмээн улстөрчид шүүмжлэх болсон. Гэтэл үнэндээ БНХАУ-ын Худалдааны яам хийгээд бусад төвийн болон орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагууд Монголоос хамгийн хямд үнээр нүүрс авах бодлогыг төрийн хэмжээнд явуулж байна. Энэхүү бодлогын хүрээнд цөөн компаниар нүүрсний худалдаа хийлгэх, тэднийг тусгай зохион байгуулалтад оруулах зэргээр өөрсдийн монополь байдлаа улам нэмэгдүүлэхийн тулд Хятадын төр компаниудаа бодлогоор дэмжиж, давуу эрх олгож байна. Гэтэл манайд ямар байгаа билээ. Монголын нүүрсийг үнэгүйдүүлэх Хятадын бодлогын эсрэг тавих Монголын төрийн бодлого үгүйлэгдэж байна.

”Тавантолгой” таг чиг

Тал нутгийн Монголыг дэлхийд таниулах нэрийн хуудас болоод байгаа Тавантолгой төсөл таг чиг. Эздийнх нь өмч хөрөнгө, газар нутгаа гэсэн хийрхэл болоод их гүрнүүдийн хоорондын тэмцэл, аль аль талуудынхаа  асар том амбицыг тэнцвэржүүлэхийн тулд ажиллаж байгаа гэдгээ ажлын хэсгийн ахлагч Н.Алтанхуяг сайд хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа дурдсанаас хойш багагүй хугацаа өнгөрчээ.

Цас чийхарч, жавар тачигнасан өдрүүд үргэлжилж, сарын дараа болох шинэ оныг угтах ёслол хэдийнэ эхэлчихсэн, нэг үгээр хэлбэл, оны шилдгүүдийг тодруулах бөөн бөөн шагналын хураар амьсгалах арванхоёрдугаар сард ажлын хэсгийнхэн Тавантолгой төсөлд оролцох талуудын хувь хэмжээг тогтоон, хуваарилалт хийн Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн шалгалтыг даван УИХ-аар хэлэлцүүлэх хугацаа энэ онд тун бага үлдээд байна. Бараг л амжихгүй болов уу, Тавантолгой төслийг 2011 онд багтаан эхлүүлэх цаг хугацаа ерөнхийдөө хумигдсаар л байгаа юм.

2010 оны арванхоёрдугаар сард Тавантолгой ордын баруун, зүүн Цанхид олон улсын нээлттэй тендер зарласнаар нь ажлын хэсгийнхэн ажлаа эхлүүлсэн гэж тооцвол өдгөө бүтэн жилийн хугацаанд уг төслийг гараас гаргаж чадаагүй л байна, Монгол Улсын Засгийн газар.

Өнгөрсөн долдугаар сард Тавантолгойн баруун Цанхид үйл ажиллагаа явуулах стратегийн хөрөнгө оруулагчдаар АНУ, Хятад, Оросыг тодруулсан гэх боловч Япон, Өмнөд Солонгосын зүгээс гарсан эсэргүүцэл, оросуудын чамлалт, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зэмлэл зэргээс улбаалж, уг төслийг дахин нягтлах, хувь хэмжээнд өөрчлөлт оруулахаас өөр гарцгүй  болчихоод байгаа юм. Тиймээс талуудтай хийж буй энэ удаагийн хэлэлцээрийг өмнөхөөсөө илүү хүнд, илүү хэл амтай нөхцөлд хийж байгаа гэдгийг ч ажлын хэсгийн ахлагч учирласан.  Оросуудыг Тавантолгой төсөлд багтаасан, хувь хэмжээг нь нэмэгдүүлж байгаагийнхаа шанд Монгол Улс газрын тосны урт удаан хугацааны гэрээг ОХУ-тай байгуулсан бөгөөд тус улсын газрын тосныхоо экспортыг хумих шийдвэр Монголд нөлөөлөхгүй хэмээн албаны хүмүүс итгэлтэй байгаагийн шалтгаан нь энэ хэмээн дүгнэх ч хүмүүс байна. Ямар ч байсан эхний хувилбар болох Орос, Монголын Тавантолгой орд дахь 36 хувьд өөрчлөлт орох нь тодорхой болоод байгаа бөгөөд энэ удаад Оросын хувь нэмэгдэж, Монголынх буурах гэнэ лээ. Оросын хувийг өсгөх шалтгаан нь Орос, Япон, Өмнөд Солонгосын компаниуд хамтран оролцож байгаад оршиж буй юм. Өөрөөр хэлбэл “Оросын төмөр замын нэгдэл”-ээр ахлуулсан Япон, Солонгосын компаниудыг дотроо хэн нь хэдэн хувь эзэмшиж байгаа, хэнд нь ахиу хувь хүртээх вэ гэдгийг ажлын хэсгийнхэн судлаад эхэлчихсэн  байгаа аж.  Энэхүү төсөл хэрэгжээд эхэлбэл, экспортын хэмжээ өсч, оны сүүлээр 20 хувьд хүрэхээр тооцоотой байгаа эдийн засгийн өсөлт нэмэгдэж, нэг хүнд оногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ өнөөдрийн байдлаар 3000 ам.доллар байгаа бол маргааш 5000 ам.долларт хүрнэ гэсэн таамаглалыг гадаадын шинжээчид биднээс түрүүлээд хийчихсэн байна.

Тэд Монголыг дэлхийн хөгжлийн өнгөн дээрх хурц одоор харж, шинжиж, Тавантолгой, Оюутолгой бол Монголын их баялгийн зөвхөн орой нь хэмээн тодотгоод эхэлчихлээ. Зургаан тэрбум тоннын коксжжих нүүрстэй Тавантолгой орд нь зүсэн зүйлийн ашигт малтмал ихтэй, ашигт малтмалын нөөцөөрөө баялаг Монголын их хөрөнгийн зөвхөн эхний хэсэг хэмээн гадаадын хөрөнгө оруулагчид дүгнэж суугаа бол харин ОУВС-гаас хөрсөн доорх баялгаа гар дээрээ бариагүй байж, шинэ баян шиг үрэлгэн загнах Монгол Улсын эдийн засаг үсрэнгүй өсөлттэй байгаа ч нэг л буруу алхам хийвэл ёроолгүй ангал руу хөл алдаж болзошгүй байгааг дахин дахин сануулсаар. Учир нь, Тавантолгойн Цанхийн зүүн хэсгийн ордоос олборлох нүүрсээ барьцаалж, Монгол Улс Хятадын “Чалько”-гаас 250 сая ам.долларын зээл аваад “идчихсэн” билээ.

Тавантолгой ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нэг бэлтгэл ажил бол “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг хувьцааг олон улсын хөрөнгийн биржээр арилжаалах. Уг хувьцааны нэгж үнэ ямар байх, хэзээ олон улсын хөрөнгийн биржээр худалдах вэ гэдэг олны анхаарлыг татаж байгаа сэдэв. УИХ өнгөрсөн 2010 онд гаргасан 39 дүгээр тогтоолдоо өөрчлөлт оруулах нь ойлгомжтой болчихоод байгаа. Үүний шалтгаан нь үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн нийт хувьцааны 10 хувийг нэрлэсэн үнээр зарах нь шударга бус хуваарилалт болно хэмээн үзсэнийх. Батж.Батбаяр, Я.Батсуурь нарын гишүүд анх гаргасан “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн нийт хувьцааны 20 хувийг иргэдэд үнэ төлбөргүй тараая гэсэн санал УИХ-ын хоёр намын бүлэг 39 дүгээр тогтоолыг эргэн хэлэлцэхээр болтлоо өндөр авсан. Энэхүү шийдвэрт энгийн иргэд талархалтай хандаж байгаа бол үндэсний үйлдвэрлэгчдийн зүгээс багагүй эсэргүүцэл үзүүлж буй.  Засгийн газрын өнгөрөгч арваннэгдүгээр сарын 9-ны өдрийн хуралдаанаар “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг Гонконг, Лондонгийн хөрөнгийн бирж болон Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан худалдахаар шийдвэрлэсэн Хөрөнгийн зах зээл дээр гарах нэгж үнийг нь өндөр байлгах үүднээс Их Британид бүртгэлтэй “Эрдэнэс Тавантолгой PLC” компанийг байгуулахаар болсон юм. Энэ ажлыг Германы Дойче банк болоод Английн Голдман сакс банк хариуцан ажиллаж байгаа юм. Эдгээр банк уг нь энэ оны эцэс гэхэд “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг олон улсын хөрөнгийн биржээр арилжаалаад эхэлнэ хэмээн амалж байсан боловч өнөөдөр нэгж хувьцааны нэрлэсэн үнэ ямар байхыг ч тогтоогоогүй байна. Ирэх оны эхээр “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг Гонконг, Лондонгийн хөрөнгийн бирж болон Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан худалдах эсэх нь ч тодорхой бус. Төрийн өмчийн хорооны дарга Д.Сугар болоод “Эрдэнэс МGL” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш нарын ярьж буйгаар “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны нэрлэсэн үнэ ямар ч байсан 1000 төгрөгөөс буухгүй  юм билээ. Харин Төрийн өмчийн хорооны мэргэжилтнүүдийн хэлж байгаагаар бол “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны нэрлэсэн үнийг 1000-3000 төгрөгийн хооронд тогтоохоор ярилцаж байгаа гэсэн. 

Ийнхүү 2010 онд “шав”-ыг нь тавьсан, 2011 онд суурийг нь цутгасан Тавантолгой төсөл 2012 онд “ашиглалтад” орохын ерөөлийг тавья. Удахгүй шинэ жилийн баярын уур амьсгал ороод эхэлнэ. Угтах онд зорьсон ажил нь бүтэмжтэй, зоосны бурхан Монголыг, монголчуудыг ивээх болтугай.

Тавантолгой – Зууны шилдэг “тархи угаалт”

-Сая төгрөгөөр амьжиргаагаа залгуулна, 1000 хувьцаагаар юу хийх юм-

“Ичсэн хүн хүн ална” гэж үг бий. Эрх баригчдын яг одоо хийж байгаа үйлдэл, хэлсэн үг нь энэ үгийг санагдуулах болов.

Тавантолгой гэгч компанийг бодож олоод улсын бүртгэлийн газар ч бүртгүүлээгүй байхдаа хувьцааг нь тарааж байсан бол одоо энэ “ядуу” компанийнхаа хувьцаагаар сонгуулийн амлалтаа “аргалахаар” шийдсэн байна.

Иргэдэд нэмж өгөх нэг сая төгрөгийн хувьцаа ямар үнэтэй гэдгийг бодох гээд үзье. Ингэхийн тулд Тавантолгойн орд, Эрдэнэс Тавантолгой компанийнхаа талаар мэдэх хэрэгтэй юм.

Юуны түрүүнд энэ бол улсын хөрөнгөөр хайгуул хийсэн орд. Хайгуул хийсэн нөөц, таамаг нөөц нь нийлээд 6,4 тэрбум тонн гэж тогтоосон. Манай эрх баригчид одоо энэ таамаг нөөцийн 6.4 тэрбум гэсэн тоогоор гул барьж, тархи угааж байгааг бид мэднэ.

Гэтэл нөөц тогтоогдлоо гэж үзэж байх үед буюу 1989 онд Оросын Ленинградын ГепроШахт гэдэг том институт Тавантолгойгоос 1 тэрбум, найман зуун сая тонн нүүрсийг ил аргаар олборлож болно гэсэн ТЭЗҮ хийсэн байна. ТЭЗҮ-г хийхдээ нөөцийн хэмжээг нарийвчлан тогтоож, олборлолтын зардлыг бага байлгах инженерийн шийдлийг хайж, санхүүгийн эрсдлийг тооцоолсны дараа шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын хэмжээг тогтоосноор техник, эдийн засгийн үндэслэл бэлэн болдог. Үүнд, ордыг ашиглаж эхлэхээс эхлээд нөхөн сэргээлт хийх хүртэлх хугацаанд ордын эдийн засгийн үр ашигтай хэсгийг тогтоож, ашигт малтмалын агуулга, найрлага, инженерийн шийдэл, дэд бүтцийн зардал, санхүү зэргийг тооцсон байдаг. ТЭЗҮ нь нэг ёсондоо тухайн ордыг ашиглахад ямар хэмжээний бүтээгдэхүүн гаргаад хэр үр ашигтай байхыг үндэслэн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, үр ашгийг нь тодорхойлох технологийн боломжит шийдлийг агуулсан баримт бичиг юм. Тэгэхээр 6.4 тэрбумаас 1.8 тэрбум нь газрын гадаргад ойрхон, олборловол ашиг олж болохоор байгаа нь тогтоогдсон гэсэн үг юм. Үүний ихэнх хэсэг нь Цанхид байгаа. Тэдний энэ тооцоог 1997 оны үед ВНР гэдэг дэлхийн том компани техник, эдийн засгийн урьдчилсан тооцоо хийн бататгасан байдаг.

Дараа нь 2000 онд Канадын Норвест компани мөн энэ таамгийг баталсан. Үлдсэн 4.6 тэрбум тонн нь зүгээр л тоо. Магадгүй, Тавантолгойн хөрсөн дор ийм хэмжээний нүүрс байхгүй ч байж мэднэ. ТЭЗҮ гараагүй учраас. Байлаа гэхэд тэр нь хэдэн зуун метрийн гүнд олон үе давхарга үүсгэн тогтсон байх магадлалтай гэж байгаа. Үр ашгийн талаар дахиад ярих хэрэгтэй болно гэсэн үг.

ТЭЗҮ хийгдсэн Цанхиа гадныхантай хувааж эзэмшээд байгаа байхгүй нь мэдэгдэхгүй 4,6 тэрбум тонн гэсэн тоог хувьцаа болгон нэг бүрийг нь 1000 төгрөгөөр тооцон тарааж байгаа нь дэндүү их доромжлол биш гэж үү. Тавантолгойгоор тархи угаахаа болиоч гэмээр байна.

Төр засаг дээр өгүүлсэн баахан дутагдал бүхий “Тавантолгой” гэсэн ганцхан төсөлд иргэдийн анхаарлыг хандуулах сонирхолтой байгаа нь илт мэдэгдээд байх юм. Гэтэл Професий, Ханаду майнинг гэсэн хоёр компани тус бүр тэрбум гаруй тонн коксжих нүүрстэй ордыг ашиглах, өрөмдөх ажлаа эхлүүлж байна /Тавантолгойн ТЭЗҮ батлагдсан нөөцтэй тэнцэж байгаа биз/. Професий нь 600 гигаваттын цахилгаан станц бариад Монгол зарна. Цаашид нүүрс ашиглах зөвшөөрлийг нэмж олговол илүү том цахилгаан станц барьж БНХАУ-ыг эрчим хүчээр хангана ч гэж байх шиг.

Гэтэл иргэд Тавантолгойтой холбоотой мэдээлэлд бялуурсаар, тархиа угаалгасаар л суух юм.

Австралийн хөрөнгө оруулалттай “Хүннү коал” компани Тавантолгойгоос 40 километр зайд Цант-Уул нэртэй нүүрсний орд илрүүлж, нөөцийг нь 740 сая тонн гэж тогтоогоод биржээс хөрөнгө босгож эхэлсэн тухай манай сонин өмнө нь мэдээлж байсан. Тус ордын нийт нөөцийн 30 хувь нь коксжих нүүрс гэж зарлаж байгаа. Үндсэндээ коксжих, хүрэн нүүрсний харьцаа нь Тавантолгойтой ижил гэсэн үг. Зөвхөн энэ компани гэхэд л манай орны өмнөд хэсэгт 14 тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж, хайгуул, олборлолтын ажил явуулж байна.

Олборлолтын лиценз эзэмшдэг энд дурьдагдсан болон өөр бусад гадаад компани өч төчнөөнөөрөө байна. Эдгээр ордуудын батлагдсан нөөцийг аваад үзвэл хэдэн арван Тавантолгойтой дүйнэ. Ард түмнээ залилаад байгаа юм биш үү.

Цөмийн энергийн газар байгуулж ураны лицензийг цэгцэлсэн шиг Нүүрсний лицензүүдийг ч цэгцлэх газар болсон гэдгийг энэ баримт харуулаад байгаа юм биш үү. УИХ сая төгрөг тарааж популизм хийхийг эсэргүүцэж байгаа нь сайн ч амлалтаа биелүүлсэн болж харагдах гэж хоосон хувьцааг үнэлсэн нь шог юм даа

Тавантолгойн хувьцааны 20 хувийг иргэдэд эзэмшүүлэх саналыг хэлэлцэхээр болов

“Алаагүй баавгайн арьсыг 10 хуваав” гэгчээр Тавантолгойн хувьцааны хэдэн хувийг ард түмэнд,  тэдийг нь аж ахуйн нэгжүүдэд гэж талцаж суусаар байтал ард түмэн үнэндээ залхаж байх шиг.

Эхлээд энэ сэдэв  их сонирхолтой байв. Өөрөөр хэлбэл энэ асуудлыг эрчимтэйгээр ярьж эхэлсэн 2008 оноос л манай иргэд өнөө маргаашгүй хувьцаа эзэмшиж саятан болох нь хэмээн баярлаж байв. Гэвч иргэн тус бүрт 536 ширхэг хувьцаа олгох үндэслэлийг гаргаж ирэхийн тулд хоёр жил өнгөрч, энэ хувьцааг тараах эзэмшүүлэх тухай яригдаад дахиад нэг жилийг ардаа орхижээ.

Сонгууль дуусаад л хувьцаа эзэмшээд ашгаа хүртээд эхэлнэ хэмээн иргэдийг хөөрөгдүүлсэн улстөрчид өнөөдрийг хүртэл хувьцааны хэд хэдэн хувийг хэнд өгөх вэ гэдэг дээрээ тогтож чадаагүй л маргалдсаар байна.

Уг нь УИХ өнгөрсөн онд 39-р тогтоол гаргаж иргэдэд 10 хувь, аж ахуйн нэгжүүдэд 10 хувь, 30 хүртэл хувийг хөрөнгийн зах зээлд арилжиж, 50 хувийг төр өөрийн мэдэлдээ байлгахаар тогтсон ч энэ зарчмыг өөрчлөх саналтай байгаагаа зарим гишүүн УИХ-д уламжилж компаниудад өгөх 10 хувийг ард түмэнд нэмж өгвөл яасан юм гэж санаачилсан.

Өнөөдрийн УИХ-ын нэгдсэн чуулганаар энэ асуудлыг хэлэлцэх нь зүйтэй юм байна гэж үзэж холбогдох байнгын хороонд нь шилжүүллээ.

Сонгууль дөхөж Тавантолгойгоор дахин яаж шоу хийж болох вэ гэж толгойгоо гашилгаж санаачилсан энэхүү тогтоолын төсөл дэмжигдлээ ч үнэхээр бодит байдлаар иргэдэд хэзээнээс ашгаа хүртээх вэ гэдэг л одоо сонгогчдод илүү сонин биз.

Тавантолгойгоор талцсан асуудлаа үргэлжлүүлж байна

УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Тавантолгойн нүүрсний ордыг ашиглах зарим асуудлын тухай УИХ-ын 2010 оны  долдугаар сарын 7-ны өдрийн 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай гишүүн Я.Батсуурь нар, гишүүн Д.Одбаяр нараас өргөн мэдүүлсэн тогтоолын хоёр төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг үргэлжлүүлэн ярилцаж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт уг асуудлыг хэлэлцэх явцад гишүүд талцаж асуух, санал хэлэх гишүүн олон байсан тул энэ долоо хоногт үргэлжлүүлэхээр хойшлуулсан юм.

“Эрдэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны 10 хувийг Монгол Улсын нийт иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлж, мөн 10 хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр борлуулах тухай 39 дүгээр тогтоолд заасан юм. Харин гишүүн Я.Батсуурь нар, мөн гишүүн Д.Одбаяр нар нэг ижил утгатай тогтоолын төсөл санаачилсан бөгөөд аж ахуйн нэгжүүдэд борлуулах 10 хувийг иргэдийн 10 хувь дээр нэмж үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэхээр төсөлд заагаад байгаа. Ингэснээр Монгол Улсын иргэн бүр хувьцааны 20 хувийг үнэгүй эзэмших эрхтэй болно. Гэвч үүн дээр гишүүдийн санал зөрөлдөж байгаа юм. Тухайлбал, өнөөдрийн хуралдаан дээр гишүүн З.Энхболд шинээр өргөн мэдүүлсэн тогтоолын төслийг эсэргүүцэж буйгаа илэрхийллээ. Тэрбээр УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолыг хэвээр мөрдөх нь зүйтэй гэлээ. Чуулганы хуралдаан үргэлжилж, гишүүд байр сууриа илэрхийлж байна.

Тавантолгойн асуудлаар мэтгэлцээн үргэлжлэв

Засгийн газрын цагаар Ерөнхий сайдын мэдээллийг сонссоны дараа УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааныг үргэлжлүүллээ. Түүгээр үдээс өмнө эхэлсэн Таван толгойн нүүрсний ордыг ашиглах зарим асуудлын тухай УИХ-ын 2010 оны долдугаар сарын 07-ны өдрийн 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг хэлэлцэх эсэх тухай асуудлыг үргэлжлүүлэн гишүүд асуулт хариулт явуулав.

“Эрдэс Тавантолгой” ХХК-ийн хувьцааны 10 хувийг Монгол Улсын иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх, дээр нь үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр борлуулахаар 39 дүгээр тогтоолд тусгасан 10 хувийг нэмж иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх талаар гишүүдийн дунд мэтгэлцээн боллоо. Гишүүн Ц.Батбаяр “Хувьцаа өгнө гэж иргэдэд цонхны цаанаас чихэр долоолгож шоу хийх нь утгагүй” гэсэн бол гишүүн Д.Хаянхярваа “Тавантолгойн хувьцааг 1990-ээд оны ягаан, цэнхэр тасалбартай зүйрлэж цонхны цаанаас чихэр долоолгох гэж байна гэж хэлж болохгүй” гээд Тавантолгой жинхэнэ утгаараа ашиглалтад ороод ирэхэд иргэд хувьцаа гэдгийн үнэ цэнийг мэдрэх болно гэж байлаа. Гишүүн С.Эрдэнэ “Монголын төр уул уурхай үүсээгүй байхад хэний нуруун дээр явсан юм. Хувийн хэвшлийн нуруун дээр явсан биз дээ. Уулын буга хараад унасан морио хаяв гэж аж ахуйн нэгжүүдэд борлуулах хувьцааг яагаад болиулах гээд байгаа юм. Өмнөх 39 дүгээр тогтоол хэвээрээ байх ёстой. Аж ахуйн нэгжүүд юугаараа цалингаа нэмэх юм. Төрийн 150-160 мянган албан хаагчийн цалинг нэмэх гэж байна. Үүний хүндийг хувийн хэвшил үүрнэ. Дээр нь олон хүн тэжээж байна. Яагаад Тавантолгойн аравхан хувийг Монголын аж ахуйн нэгжүүд хувааж авч болдоггүй юм. Хэний лобби яваад байгаа вэ. Үүнд гайхаж байна” гэлээ.

Гишүүн Я.Батсуурь “Халамжийг хавтгайруулсан шигээ хувьцааг хавтгайруулж таарахгүй. Уул уурхай, бусад том компаниуд л хувьцаа авна. Жижиг нь авч чадахгүй. Амьдрал баян учраас жилийн өмнөх 39 дүгээр тогтоолыг өөрчлөх шаардлага гарч байна. Үүний ард лобби байхгүй” гэлээ. Гишүүн Х.Жекей “Ямар нэг аж ахуйн нэгжийг гадуурхах, бодлогын хувьд дэмжихгүй байх зорилго агуулаагүй. Аж ахуйн нэгжүүдэд 400-гаад мянган хүн ажилладаг юм байна. За сайндаа 800 мянган хүн. Тиймээс 2,7 сая хүнд хувьцааны 20 хувийг эзэмшүүлье. Түүн дотор тэр 800 мянган хүн ч орно гэж үзээд төсөл санаачилсан. Нэг талыг барьж ярих нь сайн хэрэг биш. Тиймээс хэлэлцэх эсэхээ шийдээд ажлын хэсэг гаргаад ярилцъя гэж гишүүдэд уриалмаар байна” гэлээ. Я.Батсурь гишүүн 2300 аж ахуйн нэгж бий. Хувьцаагаа авсан захирлууд ажилтнууддаа хувьцаанаасаа өгөхгүй. Нэг захирал нэг хоёроос эхлээд 35 аж ахуйн нэгж удирдаж байна. Тиймээс хувьцааны 10 хувь цөөн хүнд очино. Ингэснээс 2,7 сая хүндээ хувааж эзэмшүүлэх нь дээр гэсэн юм. Р.Гончигдорж гишүүн аж ахуйн нэгжүүд олон хүн тэжээж байгаа биш, харин олон хүний хүч хөдөлмөр дээр аж ахуйн нэгжүүд тогтдог. Тавантолгойн хувьцаа тараах эхний гараан дээр иргэддээ тэнцүү нөхцөл өгөх хэрэгтэй” гэсэн байр суурьтай байлаа.

Гишүүд ийнхүү байр сууриа хуваалцсаар ажлын цаг дууссанаар чуулганы өнөөдрийн нэгдсэн хуралдаан өндөрлөв.

Тавантолгойгоор талцаж байгаад завсарлав

УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар гишүүн Д.Одбаяр нарын өргөн мэдүүлсэн, мөн гишүүн Я.Батсуурь нарын өргөн мэдүүлсэн Таван толгойн нүүрсний ордыг ашиглах зарим асуудлын тухай Улсын Их Хурлын 2010 оны долдугаар сарын 07-ны өдрийн 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай УИХ-ын тогтоолын агуулга нэгтэй хоёр төслийн  хэлэлцэх эсэхийг ярилцаж байгаад завсарлалаа.

Хоёр тогтоолын төсөл хоёулаа “Эрдэс Тавантолгой” ХХК-ийн нийт хувьцааны 10 хувийг Монгол Улсын иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлнэ хэмээн 39 дүгээр тогтоолд заасан байсан дээр үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр борлуулахаар мөн тогтоолд заасан хувьцааны 10 хувийг нэмж үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх нь зүйтэй гэсэн утгыг агуулжээ. Ингэснээр Монгол Улсын 2,7 сая иргэн “Эрдэс Тавантолгой” ХХК-ийн хувьцааны 20 хувийг үнэ төлбөргүй эзэмшинэ гэсэн үг юм. Чуулганы хуралдаан дээр гишүүд өмнөх Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаан дээр баримталж байсан эсрэг тэсрэг байр сууриа илэрхийлж байлаа.  Гишүүн Д.Тэрбишдагва “Эрдэс Тавантолгой” ХХК-ийн нийт хувьцааны 10 хувийг Монгол Улсын иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлж, мөн 10 хувийг 2010 оны зургадугаар сарын 30 болон түүнээс өмнө байгуулагдаж, татвараа байнга төлж явсан Монгол Улсын үндэсний аж ахуйнуудад нэрлэсэн үнээр борлуулна гэсэн  УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолыг өөрчлөх шаардлагагүй гэсэн бол гишүүн Н.Батбаяр, С.Бямбацогт нар аж ахуйн нэгжүүдэд борлуулах хувьцааны 10 хувийг хэвээр үлдээх байр суурьтай байв.

Гишүүн Д.Одбаярын тайлбарласнаар 10 хувийг эзэмшүүлснээр иргэн бүрт Тавантолгойн 536 ширхэг хувьцаа ногдож буй. Харин аж ахуйн нэгжүүдэд дунджаар 28123 ширхэг хувьцаа борлогдох аж. Нэгж хувьцааны нэрлэсэн үнийг урьдчилсан байдлаар 300-1000 төгрөг гэжээ. Ингэснээр байгалийн баялгийг тэгш бус хүртээх байдал үүсч байна. Үндсэн хуульд хүнийг нийгмийн гарал үүсэл, хөрөнгө чинээгээр ялгаварлаж болохгүй гэж заасныг үүгээр зөрчиж байна гэж Д.Одбаяр гишүүн хэлж байв. Гишүүдийн ярьснаар хувьцаа худалдан авах болзолд нийцсэн нийт аж ахуйн нэгжийн 88,02 хувь нь үйл ажиллагаа бараг эрхэлдэггүй, алдагдалтай, 10 сая төгрөгөөс доош борлуулалтын орлоготой компаниуд байгаа юм байна. УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолд хувьцааны 10 хувийг 2010 оны зургадугаар сарын 30 болон түүнээс өмнө байгуулагдаж, татвараа байнга төлж явсан Монгол Улсын үндэсний аж ахуйнуудад нэрлэсэн үнээр борлуулна гэж заасан нь хамрагдах аж ахуйн нэгжийн тоог эрс буурулж байгааг төсөл санаачлагчид хэлж байлаа. Ингэснээр иргэд, аж ахуйн нэгжид ногдох хувьцааны зөрүү асар холдож байгаа ажээ. Аж ахуйн нэгжид иргэдээс 53 дахин их хувьцаа ногдож байгаа юм байна. Судалгаагаар 35 хүртэл аж ахуйн нэгжид хувьцаа эзэмшдэг цөөхөн хүн байгаа бөгөөд тэдэнд маш их хувьцааг худалдан авах   боломж нээгдэхээр байгааг 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулахаар төсөл санаачилсан гишүүд хэлж байлаа. Олон аж ахуйн нэгжид хувьцааны оролцоотой хүн жирийн иргэнээс 157-1836 дахин, бүр 2780 дахин их хувьцааг эзэмшиж болохоор байгаа тооцоо гарчээ. Ихэнх аж ахуйн нэгж хоёр дахь зах зээлд хувьцаагаа борлуулах сонирхолтой. Ингэснээр нэгж хувьцааны үнэ унах магадлал их байгааг анхаарууллаа. Иймд аж ахуйн нэгжүүдэд борлуулах 10 хувийг иргэдэд нэмж эзэмшүүлэх төслийг Д.Одбаяр, Я.Батсуурь нарын гишүүд санаачилжээ. Я.Батсуурь гишүүн “Эрдэс Тавантолгой” ХХК-ийн хувьцааны 10 хувийг 2700 хүнд борлуулж байснаас 2,7 сая хүндээ эзэмшүүлье гэж байлаа.

Энэ үеэр гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ “Монгол мал” зэрэг хөтөлбөрт малчдыг бизнес эрхлэгч, ажил олгогч гэж заасан тул тэднийг аж ахуйн нэгжид хамааруулан хувьцаа худалдан авах бололцоогоор хангаж болох юм гэсэн санал гаргаж байлаа. Ийнхүү гишүүд Тавантолгойн хувьцаагаар талцан мэтгэлцэж байгаад цайны цаг болсон тул 15.00 цаг хүртэл завсарлав. Үдээс хойш гишүүд Засгийн газрын цагаар Улаанбаатар хотын авто замын сүлжээнд 2008-2011 онд хийж гүйцэтгэсэн ажил, цаашид авах зарим арга хэмжээний талаар  Ерөнхий сайдын мэдээллийг сонсох юм.

Ерөнхий сайдыг егөөдсөний шалтгаан

Тавантолгойн ордын хувьцааны 10 хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр худалдах тухай жил гаруйн өмнө батлагдсан УИХ-ын тогтоолын холбогдох заалт хэрэгжихгүй байсаар “нүд анихад” хүрээд байгаа юм. Учир нь аж ахуйн нэгжүүдэд худалдах 10 хувийг иргэдэд үнэгүй тараах хэлбэрээр хуваарилах нь зүйтэй гэж үзэх хандлага хүч түрсээр өнөөдөр УИХ-ын нэр бүхий гишүүд энэ асуудлаар хууль санаачлан парламентад өргөн барьчихлаа.

Үүнтэй зэрэгцээд аж ахуйн нэгжүүд Тавантолгойн хувьцааг худалдан авах сонирхлоо хамгаалж, байр сууриа хэвлэлээр дамжуулан илэрхийлж байна. Дотоодын компаниудын Тавантолгой орд дахь сонирхлын нэгдэл “Монгол 999”-өөс захиалгатай PR ажиллагааны гол мэссэж нь “хувьцааг аж ахуй нэгжүүдэд худалдах ёстой” гэдэг ятгалга юм. Өөрөөр хэлбэл, компаниудад худалдахаар тооцоолж байсан хувьцааг иргэдэд ижил хэмжээгээр тараах шийдвэрийг эсэргүүцэж байгаа юм. Улмаар эрх мэдэл бүхий хүмүүст нөлөөлөх, байр суурь, шийдвэрийг нь өөрсдийнхөө талд эргүүлэх үүднээс хувь хүмүүст шахалт үзүүлэхийг зорьж байна. Өнөөдрийн өдөр тутам зарим хэвлэлүүдэд “Монгол-999” нэгдлийн захиалга Ерөнхий сайдад чиглэсэн “шахалт” нийтлэгджээ.

“Ж.Оджаргалыг Ерөнхий сайд болгоё” гарчигтай тэрхүү егөөдөл Ерөнхий сайд С.Батболдыг хувийн хэвшлийнхнийг нүд үзүүрлэсэнд буруутгахын хамт үндэсний компаниудаас нэгийг нь, тодруулбал МCS-ийг онцлон эрх ашгийг нь хамгаалдаг хэмээн дайруулжээ.

Таван толгойн хувьцааг хэнд өгөх вэ?

УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны өчигдрийн хуралдаанаар “Тавантолгойн нүүрсний ордыг ашиглах зарим асуудлын тухай УИХ-ын 2010 оны долдугаар сарын 7-ны өдрийн 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулах тухай” УИХ-ын тогтоолын төслүүдийг хэлэлцэхийг дэмжсэн. Хэлэлцүүлгийн үеэр гишүүд хоёр үндсэн байр суурийг баримталж маргаж байсан ба Тавантолгойн нүүрсний ордын хувьцааны 10 хувь дээр нэмж 10 хувийг иргэдэд үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх нь зүйтэй, 10 хувийг аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр худалдахыг хэвээр үлдээх нь зүйтэй гэдэг байв. Ингээд голлох санааг хүргэе


Д.Тэрбишдагва: Жилийн өмнө биш одоо ярьж байгаагийнх нь шалтгаан юу юм бэ. Ард түмэнд таалагдах гэж байгаа юм уу. Сонгууль дөхөөд ингэж байгаа юм уу.


Я.Батсуурь: “Таван­тол­­гойн хувьцаа үнэд ороод ирэхээр талхны цехтэй иргэн хувьцааны ашгаа хүртээд бизнесээ хийхгүй бай­далд хүрч болзошгүй учраас аж ахуйн нэгжүү­дийн хувьцааг иргэдэд тараах төсөл санаачилсан.


Батж.Батбаяр: Жин­хэнэ баялаг бүтээг­чид бол иргэд. Иргэдээрээ дамжиж улс орон, аж ахуйн нэгжүүд хөгжинө.  Энэ бол мөнгө тараах бус баялаг хуваах хэл­бэр юм. Компанийн эзэд иргэдээс хувьцаа худал­даж авах эрх нь нээлттэй. Яахаараа ард иргэд хувьцаа эзэмшиж болдоггүй, аж ахуйн нэгжийн захирлууд болохоор хувьцаа эзэмшиж болдог юм бэ. Дан ганц компанийн захирлууд “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн хувьцааг баялаг болгож чаддаг, жирийн иргэд болгож чадахгүй гэсэн ойлголтоор хандах нь буруу. “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн хувьцаа 7000 ам.долларт хүрнэ гэж байна, олон улсын хөрөнгийн бирж дээр. Тэгвэл иргэд 7000 ам.долларт хүрэх хувьцааг 70000 ам.доллар, бүр 700 мянган ам.долларт хүргэг л дээ.

С.Бямбацогт: Ир­гэд дор хаяж 7000 ам.дол­­ларын хувьцаа эзэмших тооцоо гарсан байсан. Өнөөдөр өдрийн 20 мянган төгрөгөөр барилгын ажил хийх хүн олдохгүй байна. Төрөөс бэлэн мөнгө авдаг, эсвэл төрийн байгууллагад орохоор хөөцөлдөөд явдаг хүмүүс л олшир­лоо. Ийм байхад хувьцаа нэмж эзэмшүүлнэ гэж байгаа буруу.


Г.Батхүү: Таван­тол­­гойн хувьцаанаас ард иргэддээ нэмж тараана гэдэг нь ААН-үүдийг дэм­жихгүй байгаадаа биш. ААН-үүд давуу эр­хээр авна гэдгийг дэм­жинэ гэхээр багш, эмч нар гээд л нийгмийн өөр бүлгүүдийн эрх ашиг хөн­дөг­дөх гээд байна.


Р.Буд: Эдийн зас­гийн ихэнх ачааг хувийн хэвш­лийнхэн л үүрч байгаа. Аж ахуйн нэгжүүдэд хувьцаа олго­но гэснээс хойш тат­ва­рын орлого эрс нэмэгд­сэн. Тэгэхээр аж ахуйн нэгжүүддээ таван ху­вийг ч болтугай олгож болохгүй юу.


Н.Батбаяр: Эрсдэл хүлээж ААН байгуулан, ажлын байр бий болгож байгаа хүмүүст яагаад нэрлэсэн үнээр нь зарж болохгүй гэж. “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн хувьцаанаас ард иргэдэд нэмж 10 хувийг үнэгүй эзэмшүүлнэ гэсэн энэ шийдвэрээс чинь болж Тавантолгойн хувьцаа олон улсын хөрөнгийн бирж дээр үнэлгээ нь хоёр дахин буурах болно шүү Жилийн өмнө аж ахуйн нэгжүүдэд 10 хувийн хувьцаа олгох гэж байхад бүгд дэмжсэн.