Тавантолгойн бантан

-Шинжээч бичиж байна-

Тавантолгойн нүүрсний орд дэлхийд дээгүүр орох нөөцтэй, монголчуудын ирээдүйд нөлөөлөхүйц төсөл юм. Дэлхийн хамгийн том хэрэглэгчийн дэргэд орших энэхүү орд газрыг өгөөжтэй ашиглаж, үсрэнгүй хөгжлийнхөө суурь болгож чадах, эсэх нь Монголын нийгэм, төр засгийн хувьд энэ зууны томоохон сорил боллоо.

Тавантолгойн энэ сорилыг Монголын өнөөгийн төр, Засгийн газар эдийн засгаа төрөлжүүлэн хөгжүүлэх алтан боломж гэхээсээ сонгуульд ялах хэрэгсэл болгож, бүх үйл ажиллагаагаа өнгөрсөн сонгуулийн амлалтын мөнгийг босгоход чиглүүлж ирэв.

2012 оны Их Хурлын сонгуулийн өмнөх энэ том төслийн явц нь их далай дээр холбилзох жолоодлогоо алдсан дарвуулт завь шиг салхины аясаар хөвж байна. Явах чиг нь тодорхой биш учир энэ хөлөг хаашаа ч явахаа бас мэдэхгүй байна.

БАНТАН

Аль ч компани хувьцаагаа үйл ажиллагаандаа шаардлагатай хөрөнгө босгох гэж гаргадаг болохоос хөрөнгө аваад хүмүүст тарааж өгөх гэж гаргадаггүй. Хамгийн наад захын энэ дарааллыг ойлгодоггүй, эсвэл ойшоодоггүй эрхмүүд Монголын төр, засгийг удирдах болсон учир Монгол Улс том ордоо ашиглаж эхлээгүй байхдаа хувьцаа гаргаж, иргэн бүртээ тарааж орхив. Ийнхүү засаг, төр нь алаагүй баавгайн арьсыг хуваагаад өгчихсөн, баавгайгаа агнаагүй учир амласан хугацаа нь болчихоор яах учраа олохгүй холион бантан хутгаж байна. Үр дүнд нь Тавантолгой орд газар гэхээсээ илүү бантан боллоо.

2010 оны долоодугаар сард УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолын дагуу Тавантолгойн нүүрсний ордыг ашиглах эрхийг төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” компанид шилжүүлээд, хувьцааных нь 10 хувийг иргэдэд үнэгүйгээр, 10 хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр өгөх, харин 30 хувийг дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр арилжаалах даалгаврыг Засгийн газарт өгсөн. Ингэснээр 536 хувьцаа авсан иргэн бүр хөөрөн баярлаж, харин компанигүй иргэд аж ахуйн нэгжид хямдхан зарахыг эсэргүүцэв. Улмаар 2011 оны гуравдугаар сард УИХ 57 дугаар тогтоол гаргаж, хүн бүрт сонгуулиар амласан 1.5 сая төгрөг олгох арга хэмжээний хүрээнд Монгол Улсын нийт иргэнд “Эрдэнэс Тавантолгой” хувьцаат компанийн нийт хувьцааны 20 хүртэлх хувийг буюу нэмж 536 хувьцааг эзэмшүүлэх болов. Тэглээ гээд бэлэн мөнгө тэнгэрээс унахгүй л байлаа.

2012 оны дөрөвдүгээр сард Засгийн газар иргэдэд хоёр дахь 536 ширхэг хувьцаагаа нэг сая төгрөгөөр борлуулах сонголттойг зарлаж, засаг эндээс хямд авсан хувьцаагаа аж ахуйн нэгжүүдэд ижил тэнцүү ч өндөр үнээр худалдах шийдвэр гаргав.

Өнөөдөр иргэд хувьцаагаа зарах уу, эсвэл үлдээх үү гэж гайхан эргэлзэж байна. Хэрэв иргэн бүр 536 хувьцааны оронд нэг сая төгрөг авч болох юм бол “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн гаргасан 15 тэрбум хувьцааны нийт үнэ нь 28 их наяд төгрөг буюу 23 тэрбум ам.доллар болох нь. 7.5 тэрбум тонн коксжих болон эрчим хүчний нүүрсний нөөцтэй энэ ордын үнэ цэнийг тонныг нь гуравхан ам.доллараар үнэлсэн нь маш бага бөгөөд энэ хувьцааг эзэмшсэн хүн алтан өндөг гаргадаг тахиатай л адил гэсэн үг. Гэхдээ хувьцаагаа зарж нэг удаа нэг сая төгрөг авч болно, эсвэл ашиг гарсны дараа ногдол ашиг хүртэхийг хүлээнэ.

Монгол Улсын төр, стратегийн энэ чухал ордыг бүхэлд нь ашиглах ерөнхий зураг төсөл, техник эдийн засгийн үндэслэлийг хийх урт хугацааны төлөвлөгөө гаргахын оронд яавал бэлэн мөнгө босгож, ямар аргаар сонгуулийн амлалтаа биелүүлэх вэ гэсэн богино хугацааны зорилттой ажилласаар ирэв.

Тийм ч учраас Тавантолгойн орд газрыг хоёр хувааж, зүүн Цанхийг олборлох эрхийг “Чалко” компанид тонныг нь 70 ам.доллараар буюу 250 сая ам.долларын урьдчилгаа авч худалдах болжээ. Энэ мөнгөнөөс “Хүний хөгжлийн сан”- гаар дамжуулан иргэн бүрт сар тутам 21000 төгрөг өгсөн нь ихэнх иргэдний хувьд залхуурах, архи уух шалтгаан болов. Харин “Эрдэнэс Тавантолгой” компанид нүүрсээ олборлох зардал ч өгөөгүй учир үйл ажиллагаа нь зогсонги байдалд орж, олборлолт хийлгэсний зардлаа ч төлөх мөнгөгүй сууж байна.

Баруун хэсэгт (Баруун Цанхи) олборлолт хийх компаниудыг тодруулсан, нийт орд газрыг ашиглах хөрөнгийг гадаадын хөрөнгийн биржид анхан шатны хувьцаа гарган босгохоор олон улсын хэд хэдэн банкийг шалгаруулсан гэж зарлаад олон сар өнгөрсөн ч таг дуугүй байна.

Ордыг ашиглахад шаардлагатай зам, дэд бүтцийн барилга байгууламжийг байгуулах мөнгөн хөрөнгийг гадаадын хөрөнгийн зах зээл дээрээс босгохын тулд тухайн компанийн засаглалын өндөр шаардлагыг хангаж ил тод ажиллах, удирдлага нь сонирхлын зөрчилгүй, хувьцаа эзэмшигчдийн итгэлийг даахуйц байх ёстой.

Тавантолгойн үйл явцыг харахад баруун, зүүн Цанхи болон Ухаа худаг тус бүр цахилгаан станцтай байхаас гадна урд хил рүү тавьсан авто болон төмөр зам тус тусдаа тавих юм байна. Энэ бүхнийг зохицуулахын оронд Засгийн газар тавдугаар сарын 20-ны дотор ахмад настай болон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд нэг сая төгрөг өгөх амлалтаа биелүүлэхийн тулд ямар нэг аргаар 344 тэрбум төгрөг нэмж олж ирэхийг “Эрдэнэс Таван толгой” компанид даалган, шахаанд оруулчихаад сууж байна.

Компани зээл аваад буяны ажил хийдэггүй, хөрөнгө оруулалт хийдгийг мэддэггүй Сангийн сайдтай хойно Монгол Улсын төрийн өмчит компаниуд яагаад алдагдалтай байдагт гайхах хэрэггүй.

Монголчуудын хүсэл мөрөөдлийг тээж яваа “Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьд компанийн сайн засаглал байтугай, ямар ч засаглал байхгүйг улс төрийн намуудын сонгуулийн амлалтыг биелүүлэхэд зориулан мөнгө зээлж өгөөд дуугүй яваад байгаа удирдлага нь харуулж байна. Тэд компанийн биш улс төрийн ажил хийж байна гэсэн үг.

Засгийн газар Хөгжлийн банкаараа гадаадаас зээл авахуулж босгосон 600 сая ам.доллараа ашиглах төсөл нь цагтаа бэлэн болоогүй учир өдөрт 95 мянган ам.доллар зүгээр л төлж сууна. Эрсдэлээ хаахын тулд “Монголбанкны үнэт цаасыг худалдан авахаас даа” гэж Хөгжлийн банкны ТУЗ-ийн дарга нь ярьж сууна.

ШИНЭ ЗАСГИЙН ГАЗРЫН АНХНЫ АЛХАМ

Сонгуулийн дараа гарч ирэх улс төрийн хүчний байгуулах Засгийн газар юуны өмнө энэ бантанг цэвэрлэж, Тавантолгойн төсөлд эхлээд эдийн засгийн агуулгаар нь хандах, улмаар хөрөнгө оруулалтын тооцоо, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг дахин хийх ёстой.

Нэгэнт амласан учир бүх хувьцааны 20 хувь нь иргэдэд үнэгүй тараагдсаныг тооцон, борлуулж болох 30 хувийн анхдагч хувьцаагаар олох хөрөнгөөр үйл ажиллагааг эхлүүлэх, жигдрүүлэхээр тооцон, нэрлэсэн үнийг тогтоох шаардлагатай байна.

Энэ төсөл ганцхан орноос бараг бүрэн хамаарах учир улс төр, эдийн засгийн эрсдэлээ бас тооцох ёстой. Үйл ажиллагаа явуулах компанийн хувьд тухайн салбарт нэр хүндтэй, олон улсын хамгийн шилдэг стандартаар олборлох болон нөхөн сэргээх үйл ажиллагаа явуулж ирсэн компаниудыг сонгох ёстой. Борлуулагчид болон бусад оролцогчдоос дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт хийх, түүнийгээ борлуулалтын үнийн хагаст суутган шингээж авахаар зохион байгуулах хэрэгтэй. Үгүй бол олон орны гашуун туршлагыг давтан бөөн зээл аваад ганцхан төслийн дэд бүтцэд оруулчихдаг, борлуулалт хийж чадахгүй болохоор зээл байтугай хүүгээ төлж чадахгүй явсаар эдийн засаг нь дампуурч, улс төрийн тогтворгүй байдал үүсэж яваандаа иргэний дайн гардаг аюултай билээ.

Харин иргэдийн хувьд өөрт ногдох 1076 хувьцааныхаа зөвхөн хагасыг нь хоёр дахь зах зээл дээр борлуулах, нөгөө хагасыг нь борлуулах эрхгүй зөвхөн ногдол ашиг авч байх, үе дамжуулан эзэмшихээр журамлахгүй бол бага орлоготой ядуу хүмүүс бүх хувьцаагаа эхний боломжоор бүгдийг нь зарж бэлэн мөнгө болгон хэрэглэчихээд ядуу хэвээрээ л үлдэх болно.

Тавантолгойн орд газар Монгол Улсын хөгжих ирээдүйн бодит суурь болох ёстойг шинэ төр засаг ч анхаарч, ард иргэд ч тэднийг хянаж улс төрийн эрх барьсан цөөхөн этгээдийн баяжих хэрэгсэл болгохгүй байхыг цаг үе шаардаж байна. Энэ бол ганцхан удаа л олдох, дахин бий болохгүй нөөц, бас боломж юм.

Б.ЭНЭБИШ: “ЭРДЭНЭС ТАВАНТОЛГОЙ”-Н IPO ХОЙШИЛСОНД ДӨРВӨН ШАЛТГААН БИЙ

“Mining Mongolia 90” олон улсын нээлттэй чуулга уулзалт өчигдөр хоёр дахь өдрөө үргэлжилж, өндөрлөв. Уг чуулганд оролцсон “Эрдэнэс Таван толгой” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш дэлхийд ашиглаж эхэлж байгаа коксжих нүүрсний том ордуудын нэг Тавантолгойд дэд бүтэц, үйлдвэрүүдийг цогцолбороор барих шаардлагатай гэдгийг онцолж байлаа. Тавантолгойн ордоос энэ оны эхний дөрвөн сарын байдлаар нийт 1.1 сая тонн нүүрс олборлосон нь өмнөх нэг жилийнхтэй дүйсэн үзүүлэлт болж буй. Харин ирэх онд дээрх тоог долоо, 2014 онд 10, 2015 онд 15, 2016- 2017 онд 20 саяд хүргэхээр “Эрдэнэс Таван толгой” компанийнхан төлөвл ө жээ. Үүнээс Таван толгойн уурхайн олборлолтын үйл ажиллагааг жигдэрсэн гэж болох аж. Баруун Цанхийн нөөцийн шинэчилсэн тооцоог гаргаж дуусгасан бөгөөд Эрдэс баялгийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлэхэд бэлэн болсон гэнэ.

ТАВАНТОЛГОЙД ЦОГЦОЛБОР ҮЙЛДВЭР БИЙ БОЛНО ГЭВ

Тавантолгойн ордод авто болон төмөр зам, нүүрс угаах, баяжуу лах үйлдвэр барих ажлыг энэ зун баг таан эхлүүлэхээр төлөвлөснийг Б.Энэ биш захирал дуулгасан. Энэ нь олон улсын биржид “Эрдэнэс Тавантол гой”-н хувьцаа арилжихад компанийн үнэлгээнд эергээр нөлөөлнө гэж байлаа. Тавантолгойн ордыг түшиглэн ба рих цахилгаан станцын хувьд 300 мВт-ын хүчин чадалтай байх бөгөөд ТЭЗҮ, холбогдох судалгааг хийж дуусга жээ. Ойрын хугацаанд гүйцэтгэгч компанийг сонгон шалгаруулах юм байна. Тус станцыг Төвийн эрчим хүчний систем болон Оюутолгойн ордод баригдах цахилгаан станцтай холбох бөгөөд 2-3 жилийн хугацаанд барьж дуусгах аж. Түүнчлэн дунд хуга цааны зорилтын дагуу кокс химийн үйлдвэр барьснаар Тавантолгойд үйлдвэрийн цогцолбор бий болох юм байна. Усан хангамжийн тухайд эхний ээлжинд Балгасын улаан нуурын гүний уснаас хангахаас өөр аргагүй байгаа гэнэ. Гэх дээ усны шинэ эх үүсвэрүүдийг олж байгаа юм билээ. Олон улсын хөрөнгийн биржид “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн IPO хийн хувьцаа арилжихыг ирэх оны 3-4 дүгээр сар хүртэл хойшлуулсныг бид өмнө нь мэдээлсэн. Үүнд дөрвөн шалтгаан бий гэнэ. Тодруул бал, нэгдүгээрт, хувьцаа эзэмшлийн бүтэц тодорхой байх ёстой. Гэтэл олон нийт хувьцаагаа төрд зарж болно гэж шийдвэрлэснээс болоод иргэд хэдэн хувийг, Засгийн газар хэдэн хувийг эзэмших, аж ахуйн нэгж хэдэн хувийг эзэмших юм гэдэг нь тодорхойгүй байгаа. Хоёрдугаарт, дэд бүтцийн төслүүдийг хэрэг жүүлснээр компанийн үнэл гээнд ихээхэн эерэг нөлөөтэй. Гурав дугаарт, Зүүн Цанхийн уурхайд үйл ажиллагаа явуулахад эдийн засгийн үр өгөөж нь тодорхой. Харин Баруун Цан хид байгуулах уурхайгаас “Эрдэнэс Тавантолгой” компани эдийн засгийн ямар үр өгөөж хүртэх вэ гэдгийг тодорхой болговол ком па нийн үнэлгээг тогтооход чухал. Дөрөвдүгээрт, олон улсын санхүүгийн зах зээл маш тогтворгүй байгаа нь нөлөөлсөн гэв. Тавантолгойн ордод байгуулах дээрх томоохон дэд бүтцийн төсл үүдийг хэрэгжүүлэхэд мэдээж багаг үй хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаард лагатай. Өмнө нь олон ул сын бир жид IPO хийн, босгосон хө рөнг өөрөө дээрх дэд бүтцийн бо лон үйлд вэрийн ажлыг санхүүжүүлнэ гэж тоо цоолж байсан ч байдал эсрэ гээрээ болоод буй. Гэтэл үүний хажуугаар “Эрдэнэс Тавантолгой”-нхон Хүний хөгжлийн санд хөрөнгө олгох “үү рэг”-тэй. Ямартай ч тэд “үүргээ” бие лүүлэхийн төлөө ажиллаж байгаа гэсэн.

МОНГОЛЫН НҮҮРС ҮНЭГҮЙДЭЖ БУЙН ШАЛТГААНЫГ НЭРЛЭВ

Чуулганы үеэр “Нүүрсний зах зээ лийн хөгжил” сэдвээр илтгэсэн Худалдаа хөгжлийн банкны ерөнхийл өгч Р.Коппа “БНХАУ-ын ган гийн үйлдвэрлэл өсөж буйтай холбоо тойгоор коксжих нүүрсний эрэлт нь ихсэж байгаа. Тус улсад хотжих явц нэмэгдэж, цаашид 150 гаруй сая хүн шилжилт хөдөлгөөнд хамрагдахаар байна. Үүнээс шалтгаалан барилгыг ихээр барих тул ган төмөр лөгийн эрэлт нь ихээхэн өсөж, кокс жих нүүрсний импорт нь үлэмж нэ мэгдэх төлөвтэй” гэв. Түүний хэлснээр БНХАУ-д нүүрсийг газрын гүнээс өндөр зардлаар олборлодог тул Монголоос импортлох нь илүү хямд байгаа аж. Монголчууд экспортын нүүрснийхээ дийлэнхийг өсөн нэмэгдэж буй эдийн за саг тай, хил залгаа оршдог БНХАУ-д нийлүүлж байгаа ч ложистик тээвэрлэлтийн хувьд шийдвэрлэх зүйл бишгүй бийг сануулсан юм. Түүнчлэн Мон голын нүүрсний олборлолт явуул даг компаниудын хувьд үйлдвэр лэлийн зардлаа бууруулахад анхаарах нь зүйтэй гэж байлаа. Үүний тулд авто болон төмөр замыг барих, нүүрс угаах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулах, цахилгаан станц барих, уурхайн хүчин чадлаа нэмэгдүүлэх нь зүйтэй гэлээ. Монгол Улсад инфляцийн түвшин өндөр байгаа, төгрөгийн ханш урт хугацаанд 20-30 хувиар нэмэгдэх төлөв тэй, ам.доллартай харьцах юанийн ханш чангарч байгаа зэрэг нь манай нүүрсний өрсөлдөх чадварт муу гаар нөлөөлөх аж. Мөн Монголын ажиллах хүчний өртөг нэмэгдэж, дизель түлшний үнэ өсөж байгаа нь ч үүнд бас “үүрэг гүйцэтгэх” гэнэ.

407 МЯНГАН ТОНН ХАЙЛУУР ЖОНШ ЭКСПОРТОЛЖЭЭ

Дэлхийн хэмжээнд одоогоор хайлуур жоншны батлагдсан нөөц 500 гаруй сая тонн аж. Үүнээс 220 гаруй сая тонн нь баталгаат нөөц бо лох ыг Мон голын экспортлогчдын хол боо ны тэр гүүн Д.Галсандорж дуулгав. Дээрх тоо нь дэлхийн 30 жилийн нөөц аж. Хайлуур жон шны эрэлт жилээс жилд өсөж, одоо гоор нийт хэрэглээний тал хувь нь зөвхөн БНХАУ-д ногдож буй. Манай улс хайлуур жоншоо экспортлох боломж той Япон, БНСУ-д гурван хувь нь ногддог байна. Одоогоор Мон голын 60 орчим аж ахуйн нэгж жоншны баяжмалыг экспор толж буй. Өмнөх онд Монгол 407 мянган тон нын экспорт хийснээс 120 мянган тон ныг БНХАУ авчээ. Харин БНХАУ баяжмалын үйлд вэрлэлээр дэлхийд тэргүүлдэг ч экспортоо бууруулж байгаа тул нийл үү лэлт тасарч магадгүй гэж олон улсын шинжээчид үзэж буй. Учир нь БНХАУ-аас цаашид хайлуур жоншны баяж мал экспортлохгүй гэсэн бодлого баримталж байгаа билээ. Манайд зохиогддог бусад уул уурхайн чуулган шиг гаднын хөрөнгө оруулалтыг татах гэхээс илүүтэй тус салбар үүсэж хөгжсөнөөс хойших 90 жилийн ололт амжилт, цаашид шийдвэрлэх асуудлыг хэлэлцсэн нь “Mining Mongolia 90” уулзалтын онцлог байв. Монгол Улсын эдийн засагт ойрын 10-20 жилд уул уурхайн салбар чухал үүрэг гүйцэтгэхээр байгаа гэсэн. Гэхдээ уул уурхайн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас болж найман аймгийн 28 гол, горхи бохирдоод буй тул байгаль орчноо хамгаалах талаар анхаарал хандуулахыг мар таж бо лохгүй гэж чуулганд орол цогчид санал нэгдэж байв.

“Эрдэнэс Тавантолгой”-н хувьцааны асуудлаар цэцэд хандлаа

Засгийн газраас 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нд гаргасан “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувьцааг иргэдэд эзэмшүүлэх, аж ахуйн нэгжүүдэд худалдахтай холбогдуулах авах зарим арга хэмжээний тухай 116 дугаар тогтоол нь Үндсэн хуулийн зарчим, зарим зүйл, заалтыг зөрчиж байна гэж үзэн Монгол Улсын иргэн Т.Мэндсайхан Үндсэн хуулийн цэцэд өргөдөл гаргасан байна.

Ингэхдээ тодорхой таван үндэслэлийг дурджээ. Тодруулбал, уг тогтоолын 1.1-д заасан иргэд нэмж авах 536 ширхэг хувьцаанаасаа өмнө хүртсэн хишиг, хувьд ногдох хувьцааг хасч тооцуулахаар байтал тогтоолын 1.2-т заасан иргэд 1072 ширхэг хувьцаанаасаа хасч тооцуулахаар болж, эдгээр иргэдийн хувьд ялгаварласан, тэгш бус байдал үүсгэж байна гэж үзжээ. Мөн Монгол Улсын зарим иргэн, тухайлбал, хишиг, хувь хүртсэн ахмад настан болон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, оюутан нь 1072 ширхэг хувьцааг бүрэн эзэмших эрхгүй, бусад нь бүрэн эзэмших эрхтэй болж байна. Энэ нь хувьцаа эзэмших эрхийг ялгамжтай, тэгш бус болгосныг онцолсон байна.

Ингэснээр иргэд Хүний хөгжил сангаас адил тэгш хишиг, хувь хүртэх эрх зөрчигдөхөд хүрч байгаа юм. Учир нь хувьцаагаа бүрэн авах хүсэлтэй иргэдийн хувьд ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, оюутан шиг хишиг, хувь хүртэх боломж нь хаагдана. Үүнээс гадна оюутанд нэмж олгох 536 ширхэг хувьцаанаас оюутанд өмнө олгосон сургалтын төлбөрөө буцаан суутган авахаар болж байгаа нь тэднийг хууран мэхэлсэн, төөрөгдүүлсэн, мөн төлбөрөө буцаан төлөөд хувьцаагаа эзэмших сонголтод боломж олгоогүй шударга бус шийдвэр болсон гэж үзсэн аж. Энэ шийдвэрийн улмаас иргэд нэгэнт баталгаажуулан эзэмшиж буй хувьцаагаа ямар нэгэн хуулийн үндэслэлгүйгээр, өөрсдийн хүсэл зоригоос гадуур шууд алдах, эсвэл хураалгахад хүрнэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь иргэний Үндсэн хуулиар баталгаажсан өмчлөх эрхийг зөрчиж байгаа аж.

Тавантолгойн хувьцаа & төөрөлдсөн иргэд

Засгийн газар ирэх сонгуулиас өмнө иргэн бүрт хишиг, хувь хүртээх шийдвэр гаргасан. Гэхдээ өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд эх орны хишгийн нэг сая төгрөгөө бэлнээр нь авахаар болсон. Харин бусад иргэдийн хувьд хувьцаа сонгох гэсэн хувилбар дээр л зогсч үлдээд буй.

Оюутнууд сургалтын төлбөртөө хувь, хишгээ шилжүүлж, оюутан хүүхэдтэй айлын нуруун дээрх ачаа бага ч атугай хөнгөрлөө. Харин эднээс хамгийн гомдолтой байгаа хэсэг нь ид хөдөлмөрийн насныхан. Тэд эрүүл, залуу байгаа нь миний, бидний буруу юм уу хэмээн төр засагт үгээ дайж байна. Хувьцаагаар хулхидах нь гэж эмээж байна. Эдийн засгийн анхны мэдэгдэхүүнгүй олонхи, хувьцаа гэж юу байдгийг мэдэхгүй залуус, зах зээлийн шилжилтийн үеийн цэнхэр, ягаан тасалбарт молигодуулсан хэсэг ингэж эргэлзэж тээнэгэлзэх нь зүйн хэрэг.

Иймд бид энэ удаа хувьцааг иргэдэд хэрхэн хуваарилах талаар танилцуулахыг зорилоо. “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны 20 хувь буюу гурван тэрбум ширхэг хувьцааг иргэдэд, харин компаниудад 10 хувийн хувьцаа тараахаар болсон. Ингэхдээ аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолын 2.б-д зааснаар 2010 оны зургаадугаар сарын 30-наас өмнө бүртгүүлж, үйл ажиллагаа явуулах гэрчилгээ авсан бол энэ хувьцааны хуваарилалтад хамрагдана.

Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутагт байрлах Тавантолгойн нүүрсний ордыг ихээр бодоход 300 жил ашиглах нөөцтэй гэдэг. Харин тус ордын хувьцааг “Олон улсын хөрөнгийн бирж дээр арилжаалаад эхэлбэл хамгийн өндөр гүйлгээтэй, бас өндөр үнэлгээтэй үнэт цаасны нэг болно” хэмээн учир мэдэх эдийн засагчид хэлж буй.

Уржигдар УИХ-ын Байнгын хорооны хурал дээр НХХ-ийн сайд Т.Ганди хувьцааг иргэдэд эзэмшүүлэх, аж ахуйн нэгжүүдэд хуваарилахтай холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний талаар танилцуулсан. Энэ дагуу хувьцаагаа Засгийн газарт нэрлэсэн үнээр худалдах иргэдийн хүсэлтийг ирэх тавдугаар сарын 20-ны өдрөөр тасалбар болгон хүлээн авахаар болсон. Эл хугацаанд хувьцаагаа худалдах хүсэлт гаргаагүй иргэд болон бэлэн мөнгө хэлбэрээр нэг сая төгрөгийн хишиг, хувиа хүртэх хүсэлт гаргаагүй ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, иргэдийг хувьцаа авах хүсэлтэй гэж тооцохоор болсон талаар тэрбээр тайлбарласан.

Бүр тодруулбал, иргэд ямар ч нэмэгдэл, хорогдолгүйгээр нэг сая төгрөгөөр 1072 ширхэг хувьцаагаа Засгийн газарт худалдана гэсэн үг.  Харин Засгийн газрын энэ шийдвэрээс болж иргэд ихээхэн төөрөгдөлд ороод байна. Учир нь иргэд “Энэ хувьцааг авсан гэдгээ гэрчлээд гар дээрээ бариад үзүүлэх ямар ч батламж байхгүй байна. Хий дэмий сонгуулийн шоу хийж байгаад, дараа нь сонгууль өнгөрөхөөр хувьцааны тоог тэглэчихвэл яана” хэмээж байна.

Сая төгрөгөөс татгалзсан нь дээр үү

Сая төгрөгийн оронд өгөх 1072 ширхэг хувьцааны нэг ширхгийн үнэ нь яг хэдэн төгрөг юм бэ гэдэг одоо болтол тодорхойгүй байна. Харин ТӨХ-ныхон болохоор “Хувьцааны нэрлэсэн үнийг 900 гаруй төгрөгөөр үнэлнэ. Харин олон улсын хөрөнгийн бирж дээр гарвал энэ үнэ хэд дахин нэмэгдэх боломжтой. Уг нь хувьцаагаа авчихвал тэдэнд их ашигтай” хэмээн тайлбарлаж байгаа.

Миний нэг танил хувиараа бизнес эрхэлдэг нэгэн “Би өчигдөр /уржигдар/ орой ээж, аавдаа очиж “Та хоёр бэлэн мөнгө битгий ав. Хувьцаа аваарай. Тэр хувьцаа үр хойч бидэнд чинь үлдэх асар их хөрөнгө болно шүү” гэж ам найраа хийчихээд ирлээ” хэмээн хошигнож байсан. Нэг талаас хошигнол ч нөгөө талаар үнэний хувьтай. Бизнесмэн хүний мөнгө үржүүлэх ухаалаг шийдэл ч байж болох. Хэрэв үнэхээр их мөнгөний гачигдал гараагүй л бол аз болж тэр хувьцаагаа авах дээрээ тулбал Засгийн газарт ганцхан сая төгрөгөөр зарсны хэрэггүй гэнэ.

Түүний оронд Тавантолгойн хувьцаа олон улсад арилжигдаад эхлэхээр иргэн нэг сая биш, хэдэн саяар нь хувь хүртэх боломжтой болох юм гэсэн. Нэг ёсондоо хувьцаа авахаар болж буй иргэн хүн хувьцаанд бизнесийн ухаанаар хандаж чадвал нэг сая төгрөгийг хэдэн сая төгрөг болгох боломж нээлттэй байна гэсэн үг.

Хувьцааг олон улсын хөрөнгийн бирж дээр гаргасны дараа олгох гэж байжээ

Анх Төрийн өмчийн хорооноос “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг эхлээд олон улсын хөрөнгийн бирж дээр гаргасны дараа иргэдэд сая төгрөгийн хувьцаа тараахаар ярьж байжээ. Гэтэл бэлтгэл ажил муу байсны улмаас Лондон, Хонконгийн хөрөнгийн биржүүд хүлээж аваагүй гэнэ. Харин одоо тус компанийн хувьцааг хөрөнгийн биржүүд дээр гаргавал бүх ажлаа амжуулж дууссаны дараа буюу иргэддээ хувьцааг нь тараачихаад үнэт цаас худалдаалах биржүүдэд мэдэгдэнэ гэсэн үг. Ингэхдээ гурван сарын өмнө урьдчилан мэдэгдэж байж арилжаагаа хийдэг байна.

Удтал хүлээлгэсэн хувьцааны асуудал ийнхүү сонгуулийн босгон дээр арай гэж шийдэгдсэний учир нь УИХ-ын 39, 57 дугаар тогтоолуудын агуулгын зөрүүтэй байдал юм. Үүнийг иргэд төдийлөн сайн ойлгохгүй явсаар өдийг хүрсэн хэмээн албаны хүмүүс хэлж байна. Дээрх 39 дүгээр тогтоолд “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны 50 хүртэлх хувийг иргэн, аж ахуй нэгжүүдэд эзэмшүүлэхээр заасан бол 57 дугаар тогтоолд зөвхөн 1.5 сая төгрөг олгох ажлын хүрээнд тус компанийн нэг сая төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний хувьцааг иргэн бүрт олгохоор тусгажээ. Үүнийг албаны хүмүүс “Уг нь бэлэн мөнгө өгч аль аль талдаа сайн, муу нэр зүүж байсны оронд УИХ-ын хоёр тогтоолоо сайн нягтлаад бүх иргэддээ хувьцааг нь аль хэдийнэ олгочих байсан юм” хэмээж байв.

Тавантолгойгоор “Саусгоби Сэндс”-ийг наймаалцаж байна уу

-Үндэсний компанийнхаа талаархи мэдээллийг бид "Ройтерс", "Блүүмберг" гэх мэт гадны агентлагийн мэдээллээс л авдаг боллоо-

"Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хууль батлагдах эсэх асуудал олны анхаарлын төвд байгаа энэ үед "Монгол Улс Тавантолгойгоо бие даан ашиглаж магадгүй" тухай мэдээлэл олон улсад цацагдаж эхэллээ.

Монгол Улсын төр, түмнийг төлөөлж байгаа "Эрдэнэс Монгол"-ын үйл ажиллагаа эзэддээ буюу монголчуудад тун ч нууцлаг байдаг билээ. Үндэсний компанийнхаа талаархи мэдээллийг бид "Ройтерс", "Блүүмберг" гэх мэт гадны агентлагийн мэдээллээс л авдаг болоод удаж буй.

Тавантолгойг бие дааж ашиглах тухай мэдээлэл ч "Ройтерс" агентлагийн сайтад гарсан байна. Түүнд өгүүлснээр бол, Монголчууд Цанхийн Баруун хэсэг дээр гадны хөрөнгө оруулагчдыг оруулалгүй үндэсний аж ахуйн нэгжүүдээрээ нийлж ашиглах сонголт хийж магадгүй болоод байгаа юм байна. "Эрдэнэс Тавантолгой"-н орлогч захирал Грэм Хэнкок "Монголын эрх баригчид хөрөнгө оруулагчдыг тайвшруулах чиглэлд нэг ч алхам хийсэнгүй.

Тавантолгойг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн нэгдэлд өгч дангаараа ашиглаж магадгүй боллоо" гэсэн зүүлттэйгээр дээрх мэдээллийг өгсөн байв. Үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн нэгдэл гэдэг нь "Монгол999" бололтой. Тэрбээр мөн Монголын Засгийн газар төсөлд хөрөнгө оруулахаар өрсөлдөж байгаа компаниудыг нэг консорциум болж орж ирэх шаардлага тавьсныг бараг боломжгүй гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ.

Монгол Улсын эрх ашиг ганцхан уул уурхайд байх ёстой юм уу

“Айвенхоу майнз” “Чалко”-той тохиролцоонд хүрсний дараа Ашигт малтмалын газар Канадын компанийн эзэмшиж байсан ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлж орхисон билээ. Гэтэл "Ройтерс", "Блүүмберг", "Майнинг уикли" болон бусад агентлагийн шинжээчид үүнийг "Сонгууль дөхсөнтэй холбоотойгоор хийгдсэн алхам" гэж тайлбарласан байх юм. Энэ үгсийн цаана "Сонгууль болоогүй бол зүгээр л дуугүй өнгөрөх байсан" гэсэн санаа илт байна.

"Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хуулийн төслийг УИХ-аас хэлэлцэх гэж байна. Гадаадын агентлагууд энэ хуулийн талаар "Монгол Улс БНХАУ-ын эсрэг гаргаж байгаа хууль" мэтээр дэлхий нийтэд мэдээлээд хоёр улс түүхийн явцад бие биедээ итгэлгүй хандсаар ирсэн юм гэх мэтийн зүүлт, тайлбар хийж байна. Бид энэ асуудалд анхаарал хандуулах ёстой.

Том агентлагт мэдээлэл өгөх дуртай дарга нар ч гэсэн яриа өгөх далимдаа "Бид нийлүүлэлтээ өөрсдөө мэддэг байх ёстой. Энэ хууль бол зөвхөн БНХАУ ч биш, ашигт малтмалын ордуудад хяналт тавих ичгүүргүй оролдлого хийсэн бүх улсын төрийн мэдлийн компаниудад хамаатай" гэдгийг хэлчихмээр байгаа юм. Хэлсэн ч энэ талаар бичихгүй байгаа бол бидний хувьд том асуудал үүссэн гэсэн үг.

Эдийн засагч Д.Жаргалсайхан энэ талаар анх хөндөж, хуулийг ирэх сарын 5-ны дотор баталчихвал "Саус гоби сэндс"-ийн эзэмшдэг дөрвөн ордыг авч үлдэх боломж байгаа талаар сануулж байсан билээ. Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны мягмар гарагийн хуралдаанаар хуулийг дахин нягтлах шаардлагатай гээд буцааж орхисон.

Д.Одхүү гишүүн "Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хуулийн төсөлд үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн үйл ажиллагаа, ноос ноолуур бэлтгэх салбарыг оруулах шаардлагагүй гэсэн санал гаргасан учир дахиж хэлэлцэхээр болчихлоо.

Цаг хугацаа явсаар байна. Уг нь хуулиа хурдан баталчихаад дараа нь нэмэлт өөрчлөлт оруулаад явж болмоор. Үл хөдлөх хөрөнгийн салбар ч яах вэ, дотоодын аж ахуйн нэгжүүд нь "бирд" болчихсон учраас гаднаас царайчилж болох юм биз. Харин ноос ноолуурын салбарт гадны хөрөнгө оруулалтыг хянах шаардлага байгаа юм сан. Ноолуур бол экспортын чиг баримжаатай чухал бүтээгдэхүүн.

Эцсийн эцэст, Монгол Улс нүүрсний олборлолтоороо дэлхийд эхний 10-аас хойшоо, ноолуур бэлтгэлтээрээ эхний гуравт жагсдаг. Ноолуурын зах зээлд гадны монополь тогтоход яах вэ гэсэн утгатай ийм үг хэлж огт болохгүй билээ. Гэхдээ хэт олон салбарыг хамарсан явдал батлагдахад нь саад болж мэдэх л юм. Гишүүд 16 салбарыг их байна гэсэн байр суурийг илэрхийлж байгаа юм. Хуулийн төслийг хэлэлцэх үед Г.Завданшатар гишүүн "Хуулийн төслийг хэлэлцэж байгаа нь Саус гоби Сэндс"-тэй ямар ч холбоогүй гэсэн тайлбар хэлж байсан. Холбоогүй гэсээр байгаад дөрвөн том ордоо тавиад туучих вий дээ.

"Тавантолгой"-гоор дахиад нэг том тархи угаалт явагдах нь үү дээ

Монгол Улсын иргэдийг хөл хөсөр, гар газар жаргаана гэж сурталчилж байж төрийн эрхэнд гарсан хүмүүс өнгөрсөн дөрвөн жилд баялгаа ашиглах талаар юу ч хийсэнгүй. Харин бусдад найр тавих тал дээр багагүй хүч хаясан гэдэг нь тодорхой байна.

Гадны ажиглагчид хүртэл "Монголын эрх баригчдын өнөөг хүртэл баримталж ирсэн бодлого нь бизнесийн гэхээсээ илүү хоёр хөршөө яавал гомдоохгүй байх вэ гэсэн улс төрийн шинжтэй бодлого байсан" гэж дүгнэж байгаа юм.

Зүгээр суугаад мөнгө авна гэж гэнэн сэтгэсэн ард түмэн минь өнөөдөр өр ширэнд баригдчихсан, "21 мянга" хэмээх хар тамхинд гүнзгий орсон хөөрхийлөлтэй байдалд байна. Тэгвэл Тавантолгойгоор дөрвөн жил тархиа угаалгасан хөөрхий ард түмэн минь сонгуулийн босгон дээр дахиад нэг хулхидуулж магадгүй нь байна шүү.

Эрх баригчид тун удахгүй "Монголчууд өөрсдөө Тавантолгойгоо бие дааж хөдөлгөхөөр боллоо" гэж баяр ёслолын байдалтай зарлаж, сурталдах нигуур байгааг эхэнд дурьдсан мэдээнээс ойлгосон биз. "Монголчууд бидэнд өөрсдөө Тавантолгойг хөдөлгөх санхүүгийн боломж бүрэн байгаа" гэж ирээд л ярих биз.

1072 хувьцаа нь 5000 болоод өөр юу гэх бол. Яг С.Баяр сая, сая таван зуун мянгын талаар долоо хоногийн зайтай ярьсан үе санагдах байх. Ийм л юм болох гээд байна даа. Тавантолгойг дангаараа ашиглах нь бидний хувьд мэдээж чухал. Гэхдээ "Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хууль илүү чухал байна.

Ийм тохироо хийгээгүй л байгаасай

Энэ бол зүгээр л таамаглал шүү. Монгол Улс БНХАУ-д ихэнх нүүрсээ зардаг. Тийм ч учраас Тавантолгойд Шенхуаг оруулж, давуу хувьцаа эзэмшүүлсэн. Энэ нь БНХАУ Монголд шахалт үзүүлэх хангалттай хүчтэй гэдгийг нотолж байлаа. Эцэстээ эрх баригчид энэ дарамтаас нэг удаа салж, Тавантолгойг дангаараа ашиглаад оронд нь Саус гобигийн лицензийг тавьж туух үр дүн гарах вий.

Хүн хайртай зүйлийнхээ тухай бодохоор дандаа муу талаас нь хардаг гэдэг. Алдчих вий, авчих вий гэх мэтээр. Бас хаширсан хүн ч ингэж боддог. Эрх баригчид үнэхээр ордуудаа гадныханд найр тавьж газар дээр гаргаж ирээгүй байгаа түүхий эдээ зарж эвдээд, урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөөд байгаа болохоор ийм муу зантай болчих юм. Ийм тохироо хийгээгүй л байгаасай.

Хэрвээ энэ хардлага үнэхээр бодит байдал болох юм бол БНХАУ үнээр тоглоод Тавантолгойг ч "даший шог" болгож дөнгөнө. Тийм учраас л "Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хуулийг батал гэж шаардаж байна.

Асуудал ойлгомжтой байсаар байхад хуулийг батлахгүй оройтуулбал буруутай этгээдийг эх орноосоо урвасанд тооцож ял асуух хэрэгтэй болно. "Саус гоби сэндс"-ийг авахаар оролдож байгаа "Чалко", Тавантолгойд ашиг сонирхлоо илэрхийлж буй Шенхуа компаниуд Монголын талтай хэлэлцээр хийж байгаа талаар мэдээлэл цацагдаад байгаа болохоор энэ талаар хөндлөө.

Хувьцааны нэг ширхэг үнийг 900 гаруй төгрөгөөр үнэлнэ

Монгол Улсын Засгийн газар стратегийн нөөц бүхий уул уурхайн ордуудаас орж ирсэн орлогоос иргэн бүрт хувь, хишиг хүртээхээр болсон. Удтал хүлээлгэсэн энэ асуудлын эцсийн шийдвэр иргэ­дэд хувьцаа, бэлэн мөн­гө олгох дээр тогтов. Гэх­дээ асуудал зуун хувь, төгс ший­­дэгдсэнгүй ээ. Учир нь өндөр нас­тан, хөгжлийн бэрх­шээлтэй ир­­гэн, оюутнууд сая төгрөгөө бэ­лэн мөнгө, сургалтын төлбөр хэл­бэрээр авч буй. Гэтэл үлдсэн иргэ­дэд мөнгө биш, Тавантолгойн хувьцаанаас хувь хүртэхээр болж, одоо бэлтгэл ажлын шатандаа явж байгаа гэх. Харин тэдгээр ир­гэд авч байгаа хувьцааныхаа нэгж бүрийг “Яг хэдэн төгрөгөөр үнэ­лэх, би хэр хэмжээний хөрөнгө эзэмшигч гэдгээ тогтоох та­лаар ямар ч ойлголт алга байна” хэмээн ихэд гомдоллож байгаа. Иргэдээс энэ талаар лавлахад, “Хувьцааны нэг ширхэг нь хэдэн төгрөгийн үнэтэй, бас түүнийг нотолж, гар дээрээ ил барих ямар ч бичиг баримт алга. Тийм нотолгоогүй юм чинь намууд хий дэмий улс төрийн шоу хийж байгаад сонгуулийн дараа хувьцааг тэглэчихвэл бид яах юм бэ” хэмээх айдас тааралд­сан иргэн бүрт байсан. Энэхүү хувь хишгийг УИХ-ын 39, 57 дугаар тогтоолд ямар журмаар, яаж олгохыг тусгасан аж. Гэвч харамсалтай нь эл хоёр тогтоолын агуулга хоорондоо ихээхэн зөрүүтэй батлагдсанаас болж хувь, хишиг хүртээх асуудал удааширсаныг эх сурвалжууд хэлсэн.

Уг 39 дүгээр тогтоолын хоёр­дугаар хэсэгт “Та­ван­толгойн нүүрс­ний ор­дын ашиг­лалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч “Эрдэнэс Тавантолгой” ком­панийн хувьцааны 50 хүртэлх хувийг Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгжүүдэд эзэм­шүүлэх” гэж заасан. Гэтэл УИХ-ын 57 дугаар тогтоолын наймдугаар зүйлд зөвхөн “1.5 сая төгрөг олгох арга хэмжээний хүрээнд нэг сая төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцааг иргэн бүрт олгоно” хэ­мээжээ. Тэгвэл одоо иргэдийн нэг хэсэг нь хоромхон зуурт саятан болж хувираад, харин нөгөө хэсэг нь үр хойчдоо өвлүүлэх хувьцаа эзэмшигч болох нь. Эцсийн дүндээ энэ хоёрыг жинлэж үзвэл хувьцаа нь илүү ашигтай нь ойлгомжтой. Яагаад гэвэл Тавантолгойн нүүрсний нөөцийг наанадаж 100 гаруй жил ашиглах боломжтой гэсэн. Харин сая төгрөг ихэдлээ гэхэд “Дарханы нэхий дээлээс нэгийг авч хүрэх биз”. Тиймээс үнэт цаас авах гэж буй иргэддээ 1072 ширхэг хувьцааны нэгж бүрийн үнийг хэдэн төгрөгөөр тогтоосныг, үр хойчдоо ямар үнэ цэнтэй хөрөнгө үлдээх боломжтой зэргийг тодруулахаар холбогдох албаныхантай уулзлаа.

Уг хувьцааны талаарх ажлыг голлон хариуцаж буй байгууллага нь Тө­рийн өмчийн хороо. Тус хорооны Тамгын газрын даргын зөвлөх Д.Баалыхүү:

-Хувьцааны нэрлэсэн үнийг өчигд­рийг /уржигдар/ хүр­тэл тог­тоогоогүй байлаа. Харин хол­богдох албаныхан хуралдаад нэгж бүрийн үнэ нь 900 гаруй төгрөг байхаар санал нэгдсэн. Харин тус хувьцааг олон улсын зах зээлд ямар үнэтэй худалдаалахыг хэлэх боломжгүй байна. Журам ёсоор Тавантолгойн үнэт цаасыг хөрөнгийн зах зээлд гарахаас өмнө иргэдэд тарааж дуусна. Түүнчлэн иргэд ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, хэнд хандах вэ гээд олон тодорхойгүй асуудал байгаа. Үүнтэй холбоотой тогтоол тун удахгүй гарах болно. Иргэд өмнөх 532 ширхэг хувьцаагаа харъяа гэвэл www.schcd.mn сайтаас регистрийн дугаараа оруулаад өөрийн хувьцааг байгаа эсэхээ шал­гах боломжтой.

Тэрбээр ийн хариулсан. Мөн Үнэт цаас­ны газраас энэ талаар асуух гэ­сэн боловч “Төрийн өмчийн хороо ха­риу­цаж байгаа” гэх хариулт өгсөн юм. 

Тавантолгойн хөрөнгө оруулагчаар “Пибоди”-г тодруулахгүй байж магадгүй

Тавантолгой ордыг гадаадын хөрөнгө оруулагчгүйгээр ашиглах шийдвэр гарч магадгүй талаар “Эрдэнэс Тавантолгой” компани мэдээлжээ.

“Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн Уул уурхай хариуцсан захирал Грэм Хэнкок Тавантолгойн Баруун Цанхийн хөрөнгө оруулагчаар оролцох талуудыг тодруулахад тун хүндрэлтэй байгааг ярьжээ. Түүний үзэж буйгаар хэрэв талуудтай гэрээ хэлэлцээрт хүрч чадахгүй бол “Эрдэнэс Тавантолгой” дангаараа ордыг олборлох ажээ.

Гэхдээ одоогийн байдлаар гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг бус харин заримыг нь тендерт шалгаруулах магадлал өндөр байна. Хэрэв тендерт шалгарах консорциумын тоог цөөлөхөөр болвол Орос, Хятадын тал тунаж үлдэж мэдэх юм.

Харин АНУ-ын “Пибоди”, Өмнөд Солонгосын “Корес” тэргүүтэй бусад компани, мөн Японы “Мицүи”, “Сүмитомо” зэрэг байгууллага хасагдах төлөв ажиглагдаж байна.

Тавантолгойг Монголчууд өөрсдөө ашиглаж чадна

ЛОНДОН. /РОЙТЕР/. Монголын Засгийн газар нүүрсний Тавантолгой орд газрын баруун хэсгийг бие даан ашиглах шийдвэр гаргаж магадгүй гэж Эрдэнэс-Тавантолгой төслийн оператор-компанийн топ менежер хэлэв.

Монгол Улс орд газартаа хөрөнгө оруулагч олохыг нэлээд хэдэн жил оролдож байна, гэхдээ оролцох хүсэлтэй янз бүрийн компани болгоны ашиг сонирхлыг харгалзаж үзнэ гэдэг нь эргэлзээтэй гэж Эрдэнэс-Тавантолгойн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал Грэм Хенкок мэдээллээ. "Миний бодлоор, энэ группыг консорциумд нэгтгэхэд маш хэцүү. Консорциум байгуулахгүй байх магадлал өндөр байна" гэж Хенкок хэлжээ.

Өнгөрсөн оны долдугаар сард Монгол Улс Тавантолгойн ордод олборлолт явуулах тендерт Америкийн уул уурхайн "Peabody Energy" компани, Хятадын "Senhua" болон Оросын төмөр зам оролцсон консорциум ялсныг зарласан. Үүний дараа тендерт ялагдсан Япон, Өмнөд Солонгосын компаниуд тендерийн дүнгийн талаар Монголын Засгийн газарт гомдол мэдүүлсэн билээ.

Ялсан компаниуд зургаан тэрбум тоннын нөөцтэй, дэлхийд томоохонд тооцогдох ашиглагдаагүй нүүрсний орд газар болох Цанхи хэсгийг олборлох эрхтэй болсон юм. Тавантолгойн баруун хэсэгт орших Цанхид 1,2 тэрбум тонн нүүрс, түүний 65 хувь нь ган үйлдвэрлэхэд тохирох коксжих нүүрс байдаг.

Хенкокийн үзэж буйгаар, зургадугаар сард болох Монголын парламентын сонгуулиас наана консорциумын бүрэлдэхүүн тодорхой болохгүй л болов уу. Компани нь хөрөнгө оруулалтын хэлэлцээр байгуулах эсэхээс үл хамааран тав эсвэл зургадугаар сард Тавантолгойн баруун хэсэгт олборлолт явуулж эхэлнэ гэдгийг Хенкок хэлжээ. Тус орд газраас жилд 2,5 сая тонн нүүрс олборлож байгаа бол 2013 он гэхэд 6 сая тонн, цаашдаа 20 сая тоннд хүргэхээр төлөвлөж байгаа аж.

Иргэд хувьцаатай эсэхээ нотлох тусгай баримт хүсэж байна

-Нэг ширхэг хувьцааг хэдэн төгрөгөөр үнэлэх нь тодорхойгүй байгаа гэнэ-

Засгийн газраас стратегийн нөөц бүхий уул уурхайн томоохон ордуудаас орж ирсэн орлогоос иргэн бүрт хувь, хишиг хүртээхээр болсон. Гэвч иргэд энэ шийдвэрийн ойлгомжгүй, тодорхойгүй асуудал их байгааг хэлж байна.

Хувь, хишиг олгох талаар УИХ-ын 39, 57 дугаар тогтоол зөрүүтэй байгаагаас болж нэг сая төгрөгийг чухам ямар журмаар яаж олгохыг энэ сарын эхэн хүртэл шийдээгүй байв. Тодруулбал, аль нэгэн тогтоолыг нь хүчингүй болгож байж энэ мөнгийг олгох асуудал яригдаж байсан. Учир нь 39 дүгээр тогтоолын хоёрдугаар хэсэгт "Тавантолгойн нүүрсний ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч "Эрдэнэс Тавантолгой" компанийн хувьцааны 50 хүртэлх хувийг иргэд, аж ахуйн нэгжид эзэмшүүлнэ" гэж заасан. Гэтэл УИХ-ын 57 дугаар тогтоолын наймдугаар зүйлд зөвхөн "1.5 сая төгрөг олгох арга хэмжээний хүрээнд нэг сая төгрөгтэй тэнцэх нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцааг иргэн бүрт олгоно" гэжээ.

Ямартай ч Засгийн газрын эцсийн шийдвэрээр үлдсэн нэг сая төгрөгөө аваагүй иргэдэд "Эрдэнэс МГЛ" компанийн хувьцаанаас 1072 ширхэг хувьцааг өгөх, мөн өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд бэлэн мөнгө, хувьцаа хоёроос сонгож болох хувилбар дээр тогтсон.

Гэтэл иргэдэд дээрх хувьцаатай холбоотой тодорхойгүй зүйл байгаа талаар дээр дурьдсан. Тухайлбал, 1072 ширхэг хувьцааны нэрлэсэн нэгж үнэ нь хэдэн төгрөгтэй тэнцэх, хэзээнээс яаж олгож эхлэх, хувьцаагаа авахын тулд иргэд ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, мөн иргэд ямар байр суурьтай байгаа талаар сурвалжиллаа.

-1072 ширхэг хувьцааны нэгж бүрийн нэрлэсэн үнэ нь хэдэн төгрөг вэ?

Энэ асуултад хариулт авахаар эхлээд Сангийн яамыг зорьлоо. Төсвийн орлого, зарлага гээд улсын мөнгөний сан энэ яаманд бүрэн хамааралтай. Бас Хүний хөгжил сан хариуцсан алба нь энд байдаг. Ингээд тус яамны Төсвийн бодлогын газрын Хүний хөгжил сангийн дарга О.Хуягцогтоос зарим зүйлийг тодрууллаа. Тэрбээр "Зах зээлийн үнээс хамааралгүй хувьцааны нэгж бүрийн нэрлэсэн үнийг Төрийн өмчийн хороо, "Эрдэнэс МГЛ" компани тогтооно.

Хамгийн гол нь Засгийн газрын тогтоол ёсоор Тавантолгойн хувьцааг олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр арилжихаас өмнө иргэдэд олгож дуусна гэсэн үг" хэмээн хувьцааны нэгж бүрийн үнийг энэ газар тогтоодоггүйг хэллээ.

"Эрдэнэс МГЛ" компани нийт 15 тэрбум ширхэг хувьцаатай. Үүний гурван тэрбум ширхэг хувьцааг иргэдэд олгож байгаа. Харин 10 хувийг нь УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолын 2.6-д зааснаар 2010 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр ба түүнээс өмнө улсын бүртгэлд бүртгүүлж үйл ажиллагаа явуулж буй татвар төлсөн үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд 1.5 тэрбум ширхэг хувьцаа олгохоор тусгасан.

Сангийн яамнаас дээрхийг тодруулсны дараа Төрийн өмчит компаниудын менежментийг хариуцдаг гэх төрийн өмчийн хорооны мэргэжилтнүүдээс асуухаар очив. Тус газрын Хууль зүйн хэлтсийн дарга Н.Ренчиндорж "Тавантолгойн хувьцааны талаар одоохондоо тогтсон тоо гараагүй байна. Удахгүй шийд гарчих байх" гэлээ.

Мөн 1072 ширхэг хувьцааг олгох ажлын хэсгийн гишүүн Төрийн өмчийн хорооны Төрийн өмчийн удирдлага, менежментийн хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн Д.Даваахүү арай дэлгэрэнгүй хариулт өгсөн юм.

-Тавантолгойн хувьцааны талаар иргэд зарим зүйлийг тодруулахыг хүсэж байна. Тухайлбал, хувьцааны нэгж бүрийн нэрлэсэн үнэ нь хэдэн төгрөгтэй тэнцэх юм бэ?
-Ямар ч байсан нэрлэсэн үнээр иргэдэд хүртээнэ. Гэхдээ яг төдөн төгрөг гээд шийдсэн зүйл одоохондоо алга. Шийдвэр гарахаар мэдээлнэ.

-Иргэд хувьцаагаа яг хэзээнээс авах, ямар бичиг баримт бүрдүүлэх гээд олон асуудлыг ойлгохгүй байгаа. Энэ талаар тодруулахгүй юү?
-Иргэд ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, хэнд хандах вэ гээд тодорхойгүй асуудал нэлээд байна. Тун удахгүй үүнтэй холбоотой тогтоол гарна.

-Тэгвэл иргэд хувьцаа эзэмшигч эсэхээ яаж мэдэж болно гэсэн үг үү?
-www.schcd.mn вэб сайт руу ороод регистрийн дугаараа хийвэл хувьцаа эзэмшигч болсон эсэхээ шууд мэдэж болно.

Тэрбээр ийн хариулсан. Тэгвэл иргэд ямар байр суурьтай байгаа бол.

Г.ЭНХ-АМГАЛАН: ВЭБ САЙТ ДЭЭР БАЙСАН ХУВЬЦААГ НЭГ Л ӨДӨР ТЭГЛЭЧИХВЭЛ ЯАХ ЮМ БЭ

Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн иргэн Г.Энх-Амгалан "Иргэдэд нэг сая төгрөгийг хувьцаа хэлбэрээр олгож байгаа нь нэг талдаа зөв шийдэл. Гэхдээ асуудалтай зүйлс байна. Яагаад гэхээр 1072 ширхэг хувьцааг нотлоод, гартаа барих ямар ч баримт байхгүй байна шүү дээ. Тусгай вэб сайт руу нь ороод үзэхээр өмнө нь өгөхөөр болж байсан 536 ширхэг хувьцаа нь байж л байгаа юм. Гэтэл сонгуулийн шоу хийж байгаад нэг л өдөр вэб сайт дээр байсан хувьцааг тэглэчихвэл яах юм бэ. Түүний оронд хувьцааг нотлох батламж ч юм уу, тусгай дэвтэр байвал иргэд хувьцаатай гэдэгтээ илүү итгэлтэй болно. Бас хэдэн төгрөгөөр үнэлэх нь тодорхойгүй байна шүү дээ. Хүмүүс хувьцаагаа ямар үнэтэй, Хөрөнгө хадгалж байгаа вэ гэдгээ мэдэж байж ашиг олно. Миний хувьд, хувьцаагаа авах юм бол нэлээд байлгаж байгаад Тавантолгойн хувьцаа үнэд хүрэхээр борлуулах бодолтой байна" гэсэн юм.

Мөн нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн иргэн Б.Ганболд "Одоо олгох гээд байгаа 1072 ширхэг хувьцаа 140 килограмм нүүрсний хэмжээтэй тэнцэж байгаа юм. Үүнийг Тавантолгойн асар их нөөцтэй харьцуулбал өчүүхэн цэг төдий зүйл харагдана. Мөн өмнө нь сургалтын төлбөрт хувь, хишгээ өгчихсөн оюутнууд одоо хувьцаа ч үгүй, мөнгө ч үгүй болж хувирах гэж байна. Уг нь иргэн бүрд 1.5 сая төгрөгөөс гадна бүгдэд нь хувьцаа эзэмшүүлчихсэн бол зүгээр байх байсан" хэмээлээ.

Иргэд энэ мэтчилэн олон асуудлыг онцолж байсан. Гэхдээ уулзсан иргэдийн олонх нь хувьцааг батлах ямар нэгэн батламж хэрэгтэйг хэлж байлаа. Ямартай ч хувьцааны нэгж бүрийн үнэ яг хэдэн төгрөг вэ гэдэг асуултын хариулт хэвээр үлдлээ. Зарим эх сурвалжийн хэлснээр өмнө нь Төрийн өмчийн хороо Тавантолгойн хувьцааг эхлээд олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр гаргачихаад дараа нь иргэддээ хувьцаа эзэмшүүлэх асуудал ярьж байжээ.

"ЭРДЭНЭС МГЛ" КОМПАНИЙН ТЭЭВЭРЛЭЛТ ЗОГСЧЭЭ

Өнгөрсөн гуравдугаар сарын 24-27-нд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Д.Цогтбаатар тэргүүтэй хүмүүс Өмнөговь аймгийн Ханбогд, Цогтцэций сумын нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхайн компаниудын нөхцөл байдалтай танилцсан. Энэ үеэр сайд төрийн оролцоотой компаниудад нэлээд хатуухан үүрэг өгсөн талаар манай сонин өмнө цуврал сурвалжлага хүргэж байсан билээ.

Хүний хөгжил сангийн 21 мянган төгрөгийг Тавантолгойгоос нүүрс өгөх нэрийдлээр Хятадын төрийн өмчит "Чалко" компаниас 250 сая ам.доллар манай улсын Засгийн газар зээлжээ. Гэтэл сүүлийн үед тус ордын үйл ажиллагаа зогссон талаар чих дэлсэх болов. Үүнийг нэрээ нууцлахыг хүссэн нэгэн эх сурвалж ""Эрдэнэс МГЛ" өртэй учраас ажилчдынхаа цалинг өгч чадалгүй хэсэг хугацаанд нүүрс тээвэрлэлт нь зогссон байгаа нь тэр" хэмээсэн.

Харин "Эрдэнэс МГЛ" компанийн Өмнөговь аймаг дахь салбарын захирал Б.Батсайхантай холбогдоход "Манайх "Энержи ресурс" компанийн хатуу хучилттай замаар нүүрсээ тээвэрлэх талаар гэрээ байгуулж байгаа. Үүнээс болж нүүрсний тээвэрлэлт түр хугацаанд зогссон. Ирэх даваа гарагт тээвэрлэлтээ эхэлнэ" гэлээ.

"Хүлээхгүй бол Тавантолгойн хувьцаа үнэгүйднэ"

Тавантолгойн IPO гаргах асуудал Хонгконгийн Хөрөнгийн биржийн тавьж буй шаардлагаас болж удаашрахад хүрээд байгаа. Энэ талаар УИХ-ын гишүүн, Төсвийн байнгын хорооны дарга О.Чулуунбаттай ярилцсан юм.

-Тавантолгойн IPO-г Хонгкогийн Хөрөнгийн бирж дээр гаргах асуудал чухам юунаас болж хойшлоод байгаа юм бэ. Хонгконгийн Хөрөнгийн биржийнхэн манай улсын "Тавантолгойн IPO-г олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр худалдахыг хүсвэл Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуульдаа өөрчлөлт оруул" гэсэн санал тавьсан. Энэ үнэн үү?
-Тавантолгой ордын хувьцааны 20 хувийг ард иргэдэд эх орны хишиг хэлбэрээр хуваарилах шийдвэрийг УИХ-аас гаргасан. Үүний дагуу эхний ээлжинд иргэдэд очих ёстой хувьцаанууд нь хүрэх ёстой эзэндээ хүрсэн байх ёстой. Гэтэл манай Хөрөнгийн биржээр дамжуулж иргэдэд хувьцаа олгох, тэдний хувьцааг борлуулах эрх зүйн боломж нь тийм ч төгс төгөлдөр биш байсан.

Тиймээс Монголын Засгийн газар Лондонгийн Хөрөнгийн биржтэй хамтарч ажиллах гэрээ байгуулж хөрөнгийн зах зээлийн хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэхээр ажиллаж эхэлсэн. Энэ хүрээнд Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль эрх зүйн орчныг сайжруулж, олон улсын жишигт нийцсэн, олон улсын стандартуудыг багтаасан хуулийн төслийг УИХ-д оруулж ирэхээр тохирсон ч одоо болтол ямар нэгэн санал оруулж ирээгүй байна. Миний сонссоноор Монголын болон Лондонгийн Хөрөнгийн биржийн хамтарсан баг хуулийн төсөл боловсруулаад Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд хүргүүлээд 5-6 cap болж байгаа юм билээ.

Тэгэхээр тэнд л гацчихсан бололтой. Үүнээс л болоод Тавантолгойн IPO-г олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр гаргах ажил гацаанд орчихоод байна гэж бодож байна. Хэрэв дэлхийн стандартад нийцсэн Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуультай болсон бол бүх зүйл бэлэн гэсэн үг. Энэ л шаардлагыг Хонконгийн Хөрөнгийн биржийнхэн тавьж байгаа гэж ойлгож байна.

-Тухайлбал, хуульд ямар өөрчлөлт оруулах санал тавьж байгаа гэж?
-Хувьцаа борлуулах, худалдаж авахыг ил тод нээлттэй болгох, жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг тогтсон дүрэм журмын дагуу хамгаалах, хувьцаа худалдан авч байгаа хөрөнгө оруулагчид заавал брокер дилерийн компаниудаар дамжуулж хувьцаагаа худалдаж авахгүй байх зэрэг олон улсад мөрдөж хэвшсэн дүрэм журмыг нэвтрүүлэх санал тавьсан.

-Тавантолгойн IPO-г гаргах асуудал нэгэнт удааширчихлаа. Одоо яах ёстой вэ?
-Бүх зүйл бэлэн бэлэн болтол хүлэх л ёстой. Яарч хөдөлбөл Тавантолгойн хувьцаа үнэгүйдэх аюултай.

-Нөгөөтэйгүүр УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулж олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр арилжаалахаар тохирсон байсан 30 хувийн хувьцааг 20 хувь болгож бууруулсан нь Хонконгийн Хөрөнгийн биржийн дотоод журмыг зөрчөөд байгаа гэх юм билээ. Үүнээс болоод удааширч байж болох уу?
-Тийм зүйл бий. Үнэхээр л иргэдэд олгох хувьцааг нэмэх гээд байгаа юм бол Засгийн газар заавал 51 хувийн хувьцаа эзэмших гэж зүтгээд байх хэрэггүй шүү дээ. Хэрэв ийм мессежийг олон улсад өгөөд IPO хийх юм бол Тавантолгойн хувьцаа үнэд хүрнэ. Ер нь Засгийн газраас иймэрхүү том бизнест хувьцаа эзэмшигч хэлбэрээр оролцоод байх хэрэггүй байгаа юм. Орлого их олж байвал татвараа нэмэх хэлбэрээр ашиг олж болно шүү дээ.

-Иргэдэд олгох Тавантолгойн хувьцааны нэрлэсэн үнийг нэг сая орчим төгрөг гэж тогтоосон. Нэрлэсэн үнийг ямар аргаар тогтоосон юм бэ. Олон улсын хөрөнгийн зах зээлд гараагүй байхад ингэж тогтоож болдог юм уу?
-Иргэдэд олгох хувьцааны нэрлэсэн үнийг хэрхэн тогтоосон бэ гэхээр гадаадын томоохон хөрөнгө оруулалтын банкууд Тавантолгойн ордод үнэлгээ хийсэнтэй холбоотой. Ингэхдээ Тавантолгойн ордтой ижил төрлийн баялагтай ордуудтай харьцуулж, коксжих нүүрснийх нь чанар, зах зээлийнх нь судалгааг хийсний үндсэн дээр Тавантолгойн ордын үнэлгээг 10-15 тэрбум ам.доллар гэж тогтоосон. Үүнээс иргэдэд олгох хувьцааныхаа үнэлгээг тодорхойлсон.

Гэхдээ ингэхийн тулд зөвхөн Монголын Хөрөнгийн биржээр дамжуулах боломжгүй учир олон улсын Хөрөнгийн биржүүд дээр Тавантолгойн хувьцааг борлуулах шаардлага тулгарч байгаа юм. Тиймээс олон улсын Хөрөнгийн биржүүд дээр Тавантолгойн ордын хувьцааг үнэд хүргэх ёстой.

Учир нь олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр мөнгөтэй хөрөнгө оруулагчдаас гадна сул мөнгө их хэмжээгээр эргэлдэж байдаг. IPO хийнэ гэдэг нь Монгол Улс руу урсах мөнгөний урсгалыг нэмж байна л гэсэн үг шүү дээ. Гэтэл зарим хүн Тавантолгойн ордыг алдчих юм шиг яриад байгаа нь харамсалтай юм.