Тавантолгойгоор “Саусгоби Сэндс”-ийг наймаалцаж байна уу

-Үндэсний компанийнхаа талаархи мэдээллийг бид "Ройтерс", "Блүүмберг" гэх мэт гадны агентлагийн мэдээллээс л авдаг боллоо-

"Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хууль батлагдах эсэх асуудал олны анхаарлын төвд байгаа энэ үед "Монгол Улс Тавантолгойгоо бие даан ашиглаж магадгүй" тухай мэдээлэл олон улсад цацагдаж эхэллээ.

Монгол Улсын төр, түмнийг төлөөлж байгаа "Эрдэнэс Монгол"-ын үйл ажиллагаа эзэддээ буюу монголчуудад тун ч нууцлаг байдаг билээ. Үндэсний компанийнхаа талаархи мэдээллийг бид "Ройтерс", "Блүүмберг" гэх мэт гадны агентлагийн мэдээллээс л авдаг болоод удаж буй.

Тавантолгойг бие дааж ашиглах тухай мэдээлэл ч "Ройтерс" агентлагийн сайтад гарсан байна. Түүнд өгүүлснээр бол, Монголчууд Цанхийн Баруун хэсэг дээр гадны хөрөнгө оруулагчдыг оруулалгүй үндэсний аж ахуйн нэгжүүдээрээ нийлж ашиглах сонголт хийж магадгүй болоод байгаа юм байна. "Эрдэнэс Тавантолгой"-н орлогч захирал Грэм Хэнкок "Монголын эрх баригчид хөрөнгө оруулагчдыг тайвшруулах чиглэлд нэг ч алхам хийсэнгүй.

Тавантолгойг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн нэгдэлд өгч дангаараа ашиглаж магадгүй боллоо" гэсэн зүүлттэйгээр дээрх мэдээллийг өгсөн байв. Үндэсний аж ахуйн нэгжүүдийн нэгдэл гэдэг нь "Монгол999" бололтой. Тэрбээр мөн Монголын Засгийн газар төсөлд хөрөнгө оруулахаар өрсөлдөж байгаа компаниудыг нэг консорциум болж орж ирэх шаардлага тавьсныг бараг боломжгүй гэж үзэж байгаагаа илэрхийлжээ.

Монгол Улсын эрх ашиг ганцхан уул уурхайд байх ёстой юм уу

“Айвенхоу майнз” “Чалко”-той тохиролцоонд хүрсний дараа Ашигт малтмалын газар Канадын компанийн эзэмшиж байсан ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлж орхисон билээ. Гэтэл "Ройтерс", "Блүүмберг", "Майнинг уикли" болон бусад агентлагийн шинжээчид үүнийг "Сонгууль дөхсөнтэй холбоотойгоор хийгдсэн алхам" гэж тайлбарласан байх юм. Энэ үгсийн цаана "Сонгууль болоогүй бол зүгээр л дуугүй өнгөрөх байсан" гэсэн санаа илт байна.

"Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хуулийн төслийг УИХ-аас хэлэлцэх гэж байна. Гадаадын агентлагууд энэ хуулийн талаар "Монгол Улс БНХАУ-ын эсрэг гаргаж байгаа хууль" мэтээр дэлхий нийтэд мэдээлээд хоёр улс түүхийн явцад бие биедээ итгэлгүй хандсаар ирсэн юм гэх мэтийн зүүлт, тайлбар хийж байна. Бид энэ асуудалд анхаарал хандуулах ёстой.

Том агентлагт мэдээлэл өгөх дуртай дарга нар ч гэсэн яриа өгөх далимдаа "Бид нийлүүлэлтээ өөрсдөө мэддэг байх ёстой. Энэ хууль бол зөвхөн БНХАУ ч биш, ашигт малтмалын ордуудад хяналт тавих ичгүүргүй оролдлого хийсэн бүх улсын төрийн мэдлийн компаниудад хамаатай" гэдгийг хэлчихмээр байгаа юм. Хэлсэн ч энэ талаар бичихгүй байгаа бол бидний хувьд том асуудал үүссэн гэсэн үг.

Эдийн засагч Д.Жаргалсайхан энэ талаар анх хөндөж, хуулийг ирэх сарын 5-ны дотор баталчихвал "Саус гоби сэндс"-ийн эзэмшдэг дөрвөн ордыг авч үлдэх боломж байгаа талаар сануулж байсан билээ. Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны мягмар гарагийн хуралдаанаар хуулийг дахин нягтлах шаардлагатай гээд буцааж орхисон.

Д.Одхүү гишүүн "Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хуулийн төсөлд үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн үйл ажиллагаа, ноос ноолуур бэлтгэх салбарыг оруулах шаардлагагүй гэсэн санал гаргасан учир дахиж хэлэлцэхээр болчихлоо.

Цаг хугацаа явсаар байна. Уг нь хуулиа хурдан баталчихаад дараа нь нэмэлт өөрчлөлт оруулаад явж болмоор. Үл хөдлөх хөрөнгийн салбар ч яах вэ, дотоодын аж ахуйн нэгжүүд нь "бирд" болчихсон учраас гаднаас царайчилж болох юм биз. Харин ноос ноолуурын салбарт гадны хөрөнгө оруулалтыг хянах шаардлага байгаа юм сан. Ноолуур бол экспортын чиг баримжаатай чухал бүтээгдэхүүн.

Эцсийн эцэст, Монгол Улс нүүрсний олборлолтоороо дэлхийд эхний 10-аас хойшоо, ноолуур бэлтгэлтээрээ эхний гуравт жагсдаг. Ноолуурын зах зээлд гадны монополь тогтоход яах вэ гэсэн утгатай ийм үг хэлж огт болохгүй билээ. Гэхдээ хэт олон салбарыг хамарсан явдал батлагдахад нь саад болж мэдэх л юм. Гишүүд 16 салбарыг их байна гэсэн байр суурийг илэрхийлж байгаа юм. Хуулийн төслийг хэлэлцэх үед Г.Завданшатар гишүүн "Хуулийн төслийг хэлэлцэж байгаа нь Саус гоби Сэндс"-тэй ямар ч холбоогүй гэсэн тайлбар хэлж байсан. Холбоогүй гэсээр байгаад дөрвөн том ордоо тавиад туучих вий дээ.

"Тавантолгой"-гоор дахиад нэг том тархи угаалт явагдах нь үү дээ

Монгол Улсын иргэдийг хөл хөсөр, гар газар жаргаана гэж сурталчилж байж төрийн эрхэнд гарсан хүмүүс өнгөрсөн дөрвөн жилд баялгаа ашиглах талаар юу ч хийсэнгүй. Харин бусдад найр тавих тал дээр багагүй хүч хаясан гэдэг нь тодорхой байна.

Гадны ажиглагчид хүртэл "Монголын эрх баригчдын өнөөг хүртэл баримталж ирсэн бодлого нь бизнесийн гэхээсээ илүү хоёр хөршөө яавал гомдоохгүй байх вэ гэсэн улс төрийн шинжтэй бодлого байсан" гэж дүгнэж байгаа юм.

Зүгээр суугаад мөнгө авна гэж гэнэн сэтгэсэн ард түмэн минь өнөөдөр өр ширэнд баригдчихсан, "21 мянга" хэмээх хар тамхинд гүнзгий орсон хөөрхийлөлтэй байдалд байна. Тэгвэл Тавантолгойгоор дөрвөн жил тархиа угаалгасан хөөрхий ард түмэн минь сонгуулийн босгон дээр дахиад нэг хулхидуулж магадгүй нь байна шүү.

Эрх баригчид тун удахгүй "Монголчууд өөрсдөө Тавантолгойгоо бие дааж хөдөлгөхөөр боллоо" гэж баяр ёслолын байдалтай зарлаж, сурталдах нигуур байгааг эхэнд дурьдсан мэдээнээс ойлгосон биз. "Монголчууд бидэнд өөрсдөө Тавантолгойг хөдөлгөх санхүүгийн боломж бүрэн байгаа" гэж ирээд л ярих биз.

1072 хувьцаа нь 5000 болоод өөр юу гэх бол. Яг С.Баяр сая, сая таван зуун мянгын талаар долоо хоногийн зайтай ярьсан үе санагдах байх. Ийм л юм болох гээд байна даа. Тавантолгойг дангаараа ашиглах нь бидний хувьд мэдээж чухал. Гэхдээ "Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хууль илүү чухал байна.

Ийм тохироо хийгээгүй л байгаасай

Энэ бол зүгээр л таамаглал шүү. Монгол Улс БНХАУ-д ихэнх нүүрсээ зардаг. Тийм ч учраас Тавантолгойд Шенхуаг оруулж, давуу хувьцаа эзэмшүүлсэн. Энэ нь БНХАУ Монголд шахалт үзүүлэх хангалттай хүчтэй гэдгийг нотолж байлаа. Эцэстээ эрх баригчид энэ дарамтаас нэг удаа салж, Тавантолгойг дангаараа ашиглаад оронд нь Саус гобигийн лицензийг тавьж туух үр дүн гарах вий.

Хүн хайртай зүйлийнхээ тухай бодохоор дандаа муу талаас нь хардаг гэдэг. Алдчих вий, авчих вий гэх мэтээр. Бас хаширсан хүн ч ингэж боддог. Эрх баригчид үнэхээр ордуудаа гадныханд найр тавьж газар дээр гаргаж ирээгүй байгаа түүхий эдээ зарж эвдээд, урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхөөд байгаа болохоор ийм муу зантай болчих юм. Ийм тохироо хийгээгүй л байгаасай.

Хэрвээ энэ хардлага үнэхээр бодит байдал болох юм бол БНХАУ үнээр тоглоод Тавантолгойг ч "даший шог" болгож дөнгөнө. Тийм учраас л "Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад стратегийн ач холбогдолтой аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хэрэгжүүлэх журмын тухай" хуулийг батал гэж шаардаж байна.

Асуудал ойлгомжтой байсаар байхад хуулийг батлахгүй оройтуулбал буруутай этгээдийг эх орноосоо урвасанд тооцож ял асуух хэрэгтэй болно. "Саус гоби сэндс"-ийг авахаар оролдож байгаа "Чалко", Тавантолгойд ашиг сонирхлоо илэрхийлж буй Шенхуа компаниуд Монголын талтай хэлэлцээр хийж байгаа талаар мэдээлэл цацагдаад байгаа болохоор энэ талаар хөндлөө.

Хувьцааны нэг ширхэг үнийг 900 гаруй төгрөгөөр үнэлнэ

Монгол Улсын Засгийн газар стратегийн нөөц бүхий уул уурхайн ордуудаас орж ирсэн орлогоос иргэн бүрт хувь, хишиг хүртээхээр болсон. Удтал хүлээлгэсэн энэ асуудлын эцсийн шийдвэр иргэ­дэд хувьцаа, бэлэн мөн­гө олгох дээр тогтов. Гэх­дээ асуудал зуун хувь, төгс ший­­дэгдсэнгүй ээ. Учир нь өндөр нас­тан, хөгжлийн бэрх­шээлтэй ир­­гэн, оюутнууд сая төгрөгөө бэ­лэн мөнгө, сургалтын төлбөр хэл­бэрээр авч буй. Гэтэл үлдсэн иргэ­дэд мөнгө биш, Тавантолгойн хувьцаанаас хувь хүртэхээр болж, одоо бэлтгэл ажлын шатандаа явж байгаа гэх. Харин тэдгээр ир­гэд авч байгаа хувьцааныхаа нэгж бүрийг “Яг хэдэн төгрөгөөр үнэ­лэх, би хэр хэмжээний хөрөнгө эзэмшигч гэдгээ тогтоох та­лаар ямар ч ойлголт алга байна” хэмээн ихэд гомдоллож байгаа. Иргэдээс энэ талаар лавлахад, “Хувьцааны нэг ширхэг нь хэдэн төгрөгийн үнэтэй, бас түүнийг нотолж, гар дээрээ ил барих ямар ч бичиг баримт алга. Тийм нотолгоогүй юм чинь намууд хий дэмий улс төрийн шоу хийж байгаад сонгуулийн дараа хувьцааг тэглэчихвэл бид яах юм бэ” хэмээх айдас тааралд­сан иргэн бүрт байсан. Энэхүү хувь хишгийг УИХ-ын 39, 57 дугаар тогтоолд ямар журмаар, яаж олгохыг тусгасан аж. Гэвч харамсалтай нь эл хоёр тогтоолын агуулга хоорондоо ихээхэн зөрүүтэй батлагдсанаас болж хувь, хишиг хүртээх асуудал удааширсаныг эх сурвалжууд хэлсэн.

Уг 39 дүгээр тогтоолын хоёр­дугаар хэсэгт “Та­ван­толгойн нүүрс­ний ор­дын ашиг­лалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч “Эрдэнэс Тавантолгой” ком­панийн хувьцааны 50 хүртэлх хувийг Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгжүүдэд эзэм­шүүлэх” гэж заасан. Гэтэл УИХ-ын 57 дугаар тогтоолын наймдугаар зүйлд зөвхөн “1.5 сая төгрөг олгох арга хэмжээний хүрээнд нэг сая төгрөгтэй тэнцэх хэмжээний нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцааг иргэн бүрт олгоно” хэ­мээжээ. Тэгвэл одоо иргэдийн нэг хэсэг нь хоромхон зуурт саятан болж хувираад, харин нөгөө хэсэг нь үр хойчдоо өвлүүлэх хувьцаа эзэмшигч болох нь. Эцсийн дүндээ энэ хоёрыг жинлэж үзвэл хувьцаа нь илүү ашигтай нь ойлгомжтой. Яагаад гэвэл Тавантолгойн нүүрсний нөөцийг наанадаж 100 гаруй жил ашиглах боломжтой гэсэн. Харин сая төгрөг ихэдлээ гэхэд “Дарханы нэхий дээлээс нэгийг авч хүрэх биз”. Тиймээс үнэт цаас авах гэж буй иргэддээ 1072 ширхэг хувьцааны нэгж бүрийн үнийг хэдэн төгрөгөөр тогтоосныг, үр хойчдоо ямар үнэ цэнтэй хөрөнгө үлдээх боломжтой зэргийг тодруулахаар холбогдох албаныхантай уулзлаа.

Уг хувьцааны талаарх ажлыг голлон хариуцаж буй байгууллага нь Тө­рийн өмчийн хороо. Тус хорооны Тамгын газрын даргын зөвлөх Д.Баалыхүү:

-Хувьцааны нэрлэсэн үнийг өчигд­рийг /уржигдар/ хүр­тэл тог­тоогоогүй байлаа. Харин хол­богдох албаныхан хуралдаад нэгж бүрийн үнэ нь 900 гаруй төгрөг байхаар санал нэгдсэн. Харин тус хувьцааг олон улсын зах зээлд ямар үнэтэй худалдаалахыг хэлэх боломжгүй байна. Журам ёсоор Тавантолгойн үнэт цаасыг хөрөнгийн зах зээлд гарахаас өмнө иргэдэд тарааж дуусна. Түүнчлэн иргэд ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, хэнд хандах вэ гээд олон тодорхойгүй асуудал байгаа. Үүнтэй холбоотой тогтоол тун удахгүй гарах болно. Иргэд өмнөх 532 ширхэг хувьцаагаа харъяа гэвэл www.schcd.mn сайтаас регистрийн дугаараа оруулаад өөрийн хувьцааг байгаа эсэхээ шал­гах боломжтой.

Тэрбээр ийн хариулсан. Мөн Үнэт цаас­ны газраас энэ талаар асуух гэ­сэн боловч “Төрийн өмчийн хороо ха­риу­цаж байгаа” гэх хариулт өгсөн юм. 

Тавантолгойн хөрөнгө оруулагчаар “Пибоди”-г тодруулахгүй байж магадгүй

Тавантолгой ордыг гадаадын хөрөнгө оруулагчгүйгээр ашиглах шийдвэр гарч магадгүй талаар “Эрдэнэс Тавантолгой” компани мэдээлжээ.

“Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн Уул уурхай хариуцсан захирал Грэм Хэнкок Тавантолгойн Баруун Цанхийн хөрөнгө оруулагчаар оролцох талуудыг тодруулахад тун хүндрэлтэй байгааг ярьжээ. Түүний үзэж буйгаар хэрэв талуудтай гэрээ хэлэлцээрт хүрч чадахгүй бол “Эрдэнэс Тавантолгой” дангаараа ордыг олборлох ажээ.

Гэхдээ одоогийн байдлаар гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг бус харин заримыг нь тендерт шалгаруулах магадлал өндөр байна. Хэрэв тендерт шалгарах консорциумын тоог цөөлөхөөр болвол Орос, Хятадын тал тунаж үлдэж мэдэх юм.

Харин АНУ-ын “Пибоди”, Өмнөд Солонгосын “Корес” тэргүүтэй бусад компани, мөн Японы “Мицүи”, “Сүмитомо” зэрэг байгууллага хасагдах төлөв ажиглагдаж байна.

Тавантолгойг Монголчууд өөрсдөө ашиглаж чадна

ЛОНДОН. /РОЙТЕР/. Монголын Засгийн газар нүүрсний Тавантолгой орд газрын баруун хэсгийг бие даан ашиглах шийдвэр гаргаж магадгүй гэж Эрдэнэс-Тавантолгой төслийн оператор-компанийн топ менежер хэлэв.

Монгол Улс орд газартаа хөрөнгө оруулагч олохыг нэлээд хэдэн жил оролдож байна, гэхдээ оролцох хүсэлтэй янз бүрийн компани болгоны ашиг сонирхлыг харгалзаж үзнэ гэдэг нь эргэлзээтэй гэж Эрдэнэс-Тавантолгойн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал Грэм Хенкок мэдээллээ. "Миний бодлоор, энэ группыг консорциумд нэгтгэхэд маш хэцүү. Консорциум байгуулахгүй байх магадлал өндөр байна" гэж Хенкок хэлжээ.

Өнгөрсөн оны долдугаар сард Монгол Улс Тавантолгойн ордод олборлолт явуулах тендерт Америкийн уул уурхайн "Peabody Energy" компани, Хятадын "Senhua" болон Оросын төмөр зам оролцсон консорциум ялсныг зарласан. Үүний дараа тендерт ялагдсан Япон, Өмнөд Солонгосын компаниуд тендерийн дүнгийн талаар Монголын Засгийн газарт гомдол мэдүүлсэн билээ.

Ялсан компаниуд зургаан тэрбум тоннын нөөцтэй, дэлхийд томоохонд тооцогдох ашиглагдаагүй нүүрсний орд газар болох Цанхи хэсгийг олборлох эрхтэй болсон юм. Тавантолгойн баруун хэсэгт орших Цанхид 1,2 тэрбум тонн нүүрс, түүний 65 хувь нь ган үйлдвэрлэхэд тохирох коксжих нүүрс байдаг.

Хенкокийн үзэж буйгаар, зургадугаар сард болох Монголын парламентын сонгуулиас наана консорциумын бүрэлдэхүүн тодорхой болохгүй л болов уу. Компани нь хөрөнгө оруулалтын хэлэлцээр байгуулах эсэхээс үл хамааран тав эсвэл зургадугаар сард Тавантолгойн баруун хэсэгт олборлолт явуулж эхэлнэ гэдгийг Хенкок хэлжээ. Тус орд газраас жилд 2,5 сая тонн нүүрс олборлож байгаа бол 2013 он гэхэд 6 сая тонн, цаашдаа 20 сая тоннд хүргэхээр төлөвлөж байгаа аж.

Иргэд хувьцаатай эсэхээ нотлох тусгай баримт хүсэж байна

-Нэг ширхэг хувьцааг хэдэн төгрөгөөр үнэлэх нь тодорхойгүй байгаа гэнэ-

Засгийн газраас стратегийн нөөц бүхий уул уурхайн томоохон ордуудаас орж ирсэн орлогоос иргэн бүрт хувь, хишиг хүртээхээр болсон. Гэвч иргэд энэ шийдвэрийн ойлгомжгүй, тодорхойгүй асуудал их байгааг хэлж байна.

Хувь, хишиг олгох талаар УИХ-ын 39, 57 дугаар тогтоол зөрүүтэй байгаагаас болж нэг сая төгрөгийг чухам ямар журмаар яаж олгохыг энэ сарын эхэн хүртэл шийдээгүй байв. Тодруулбал, аль нэгэн тогтоолыг нь хүчингүй болгож байж энэ мөнгийг олгох асуудал яригдаж байсан. Учир нь 39 дүгээр тогтоолын хоёрдугаар хэсэгт "Тавантолгойн нүүрсний ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч "Эрдэнэс Тавантолгой" компанийн хувьцааны 50 хүртэлх хувийг иргэд, аж ахуйн нэгжид эзэмшүүлнэ" гэж заасан. Гэтэл УИХ-ын 57 дугаар тогтоолын наймдугаар зүйлд зөвхөн "1.5 сая төгрөг олгох арга хэмжээний хүрээнд нэг сая төгрөгтэй тэнцэх нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцааг иргэн бүрт олгоно" гэжээ.

Ямартай ч Засгийн газрын эцсийн шийдвэрээр үлдсэн нэг сая төгрөгөө аваагүй иргэдэд "Эрдэнэс МГЛ" компанийн хувьцаанаас 1072 ширхэг хувьцааг өгөх, мөн өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд бэлэн мөнгө, хувьцаа хоёроос сонгож болох хувилбар дээр тогтсон.

Гэтэл иргэдэд дээрх хувьцаатай холбоотой тодорхойгүй зүйл байгаа талаар дээр дурьдсан. Тухайлбал, 1072 ширхэг хувьцааны нэрлэсэн нэгж үнэ нь хэдэн төгрөгтэй тэнцэх, хэзээнээс яаж олгож эхлэх, хувьцаагаа авахын тулд иргэд ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, мөн иргэд ямар байр суурьтай байгаа талаар сурвалжиллаа.

-1072 ширхэг хувьцааны нэгж бүрийн нэрлэсэн үнэ нь хэдэн төгрөг вэ?

Энэ асуултад хариулт авахаар эхлээд Сангийн яамыг зорьлоо. Төсвийн орлого, зарлага гээд улсын мөнгөний сан энэ яаманд бүрэн хамааралтай. Бас Хүний хөгжил сан хариуцсан алба нь энд байдаг. Ингээд тус яамны Төсвийн бодлогын газрын Хүний хөгжил сангийн дарга О.Хуягцогтоос зарим зүйлийг тодрууллаа. Тэрбээр "Зах зээлийн үнээс хамааралгүй хувьцааны нэгж бүрийн нэрлэсэн үнийг Төрийн өмчийн хороо, "Эрдэнэс МГЛ" компани тогтооно.

Хамгийн гол нь Засгийн газрын тогтоол ёсоор Тавантолгойн хувьцааг олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр арилжихаас өмнө иргэдэд олгож дуусна гэсэн үг" хэмээн хувьцааны нэгж бүрийн үнийг энэ газар тогтоодоггүйг хэллээ.

"Эрдэнэс МГЛ" компани нийт 15 тэрбум ширхэг хувьцаатай. Үүний гурван тэрбум ширхэг хувьцааг иргэдэд олгож байгаа. Харин 10 хувийг нь УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолын 2.6-д зааснаар 2010 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр ба түүнээс өмнө улсын бүртгэлд бүртгүүлж үйл ажиллагаа явуулж буй татвар төлсөн үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд 1.5 тэрбум ширхэг хувьцаа олгохоор тусгасан.

Сангийн яамнаас дээрхийг тодруулсны дараа Төрийн өмчит компаниудын менежментийг хариуцдаг гэх төрийн өмчийн хорооны мэргэжилтнүүдээс асуухаар очив. Тус газрын Хууль зүйн хэлтсийн дарга Н.Ренчиндорж "Тавантолгойн хувьцааны талаар одоохондоо тогтсон тоо гараагүй байна. Удахгүй шийд гарчих байх" гэлээ.

Мөн 1072 ширхэг хувьцааг олгох ажлын хэсгийн гишүүн Төрийн өмчийн хорооны Төрийн өмчийн удирдлага, менежментийн хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн Д.Даваахүү арай дэлгэрэнгүй хариулт өгсөн юм.

-Тавантолгойн хувьцааны талаар иргэд зарим зүйлийг тодруулахыг хүсэж байна. Тухайлбал, хувьцааны нэгж бүрийн нэрлэсэн үнэ нь хэдэн төгрөгтэй тэнцэх юм бэ?
-Ямар ч байсан нэрлэсэн үнээр иргэдэд хүртээнэ. Гэхдээ яг төдөн төгрөг гээд шийдсэн зүйл одоохондоо алга. Шийдвэр гарахаар мэдээлнэ.

-Иргэд хувьцаагаа яг хэзээнээс авах, ямар бичиг баримт бүрдүүлэх гээд олон асуудлыг ойлгохгүй байгаа. Энэ талаар тодруулахгүй юү?
-Иргэд ямар бичиг баримт бүрдүүлэх, хэнд хандах вэ гээд тодорхойгүй асуудал нэлээд байна. Тун удахгүй үүнтэй холбоотой тогтоол гарна.

-Тэгвэл иргэд хувьцаа эзэмшигч эсэхээ яаж мэдэж болно гэсэн үг үү?
-www.schcd.mn вэб сайт руу ороод регистрийн дугаараа хийвэл хувьцаа эзэмшигч болсон эсэхээ шууд мэдэж болно.

Тэрбээр ийн хариулсан. Тэгвэл иргэд ямар байр суурьтай байгаа бол.

Г.ЭНХ-АМГАЛАН: ВЭБ САЙТ ДЭЭР БАЙСАН ХУВЬЦААГ НЭГ Л ӨДӨР ТЭГЛЭЧИХВЭЛ ЯАХ ЮМ БЭ

Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн иргэн Г.Энх-Амгалан "Иргэдэд нэг сая төгрөгийг хувьцаа хэлбэрээр олгож байгаа нь нэг талдаа зөв шийдэл. Гэхдээ асуудалтай зүйлс байна. Яагаад гэхээр 1072 ширхэг хувьцааг нотлоод, гартаа барих ямар ч баримт байхгүй байна шүү дээ. Тусгай вэб сайт руу нь ороод үзэхээр өмнө нь өгөхөөр болж байсан 536 ширхэг хувьцаа нь байж л байгаа юм. Гэтэл сонгуулийн шоу хийж байгаад нэг л өдөр вэб сайт дээр байсан хувьцааг тэглэчихвэл яах юм бэ. Түүний оронд хувьцааг нотлох батламж ч юм уу, тусгай дэвтэр байвал иргэд хувьцаатай гэдэгтээ илүү итгэлтэй болно. Бас хэдэн төгрөгөөр үнэлэх нь тодорхойгүй байна шүү дээ. Хүмүүс хувьцаагаа ямар үнэтэй, Хөрөнгө хадгалж байгаа вэ гэдгээ мэдэж байж ашиг олно. Миний хувьд, хувьцаагаа авах юм бол нэлээд байлгаж байгаад Тавантолгойн хувьцаа үнэд хүрэхээр борлуулах бодолтой байна" гэсэн юм.

Мөн нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн иргэн Б.Ганболд "Одоо олгох гээд байгаа 1072 ширхэг хувьцаа 140 килограмм нүүрсний хэмжээтэй тэнцэж байгаа юм. Үүнийг Тавантолгойн асар их нөөцтэй харьцуулбал өчүүхэн цэг төдий зүйл харагдана. Мөн өмнө нь сургалтын төлбөрт хувь, хишгээ өгчихсөн оюутнууд одоо хувьцаа ч үгүй, мөнгө ч үгүй болж хувирах гэж байна. Уг нь иргэн бүрд 1.5 сая төгрөгөөс гадна бүгдэд нь хувьцаа эзэмшүүлчихсэн бол зүгээр байх байсан" хэмээлээ.

Иргэд энэ мэтчилэн олон асуудлыг онцолж байсан. Гэхдээ уулзсан иргэдийн олонх нь хувьцааг батлах ямар нэгэн батламж хэрэгтэйг хэлж байлаа. Ямартай ч хувьцааны нэгж бүрийн үнэ яг хэдэн төгрөг вэ гэдэг асуултын хариулт хэвээр үлдлээ. Зарим эх сурвалжийн хэлснээр өмнө нь Төрийн өмчийн хороо Тавантолгойн хувьцааг эхлээд олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр гаргачихаад дараа нь иргэддээ хувьцаа эзэмшүүлэх асуудал ярьж байжээ.

"ЭРДЭНЭС МГЛ" КОМПАНИЙН ТЭЭВЭРЛЭЛТ ЗОГСЧЭЭ

Өнгөрсөн гуравдугаар сарын 24-27-нд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Д.Цогтбаатар тэргүүтэй хүмүүс Өмнөговь аймгийн Ханбогд, Цогтцэций сумын нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхайн компаниудын нөхцөл байдалтай танилцсан. Энэ үеэр сайд төрийн оролцоотой компаниудад нэлээд хатуухан үүрэг өгсөн талаар манай сонин өмнө цуврал сурвалжлага хүргэж байсан билээ.

Хүний хөгжил сангийн 21 мянган төгрөгийг Тавантолгойгоос нүүрс өгөх нэрийдлээр Хятадын төрийн өмчит "Чалко" компаниас 250 сая ам.доллар манай улсын Засгийн газар зээлжээ. Гэтэл сүүлийн үед тус ордын үйл ажиллагаа зогссон талаар чих дэлсэх болов. Үүнийг нэрээ нууцлахыг хүссэн нэгэн эх сурвалж ""Эрдэнэс МГЛ" өртэй учраас ажилчдынхаа цалинг өгч чадалгүй хэсэг хугацаанд нүүрс тээвэрлэлт нь зогссон байгаа нь тэр" хэмээсэн.

Харин "Эрдэнэс МГЛ" компанийн Өмнөговь аймаг дахь салбарын захирал Б.Батсайхантай холбогдоход "Манайх "Энержи ресурс" компанийн хатуу хучилттай замаар нүүрсээ тээвэрлэх талаар гэрээ байгуулж байгаа. Үүнээс болж нүүрсний тээвэрлэлт түр хугацаанд зогссон. Ирэх даваа гарагт тээвэрлэлтээ эхэлнэ" гэлээ.

"Хүлээхгүй бол Тавантолгойн хувьцаа үнэгүйднэ"

Тавантолгойн IPO гаргах асуудал Хонгконгийн Хөрөнгийн биржийн тавьж буй шаардлагаас болж удаашрахад хүрээд байгаа. Энэ талаар УИХ-ын гишүүн, Төсвийн байнгын хорооны дарга О.Чулуунбаттай ярилцсан юм.

-Тавантолгойн IPO-г Хонгкогийн Хөрөнгийн бирж дээр гаргах асуудал чухам юунаас болж хойшлоод байгаа юм бэ. Хонгконгийн Хөрөнгийн биржийнхэн манай улсын "Тавантолгойн IPO-г олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр худалдахыг хүсвэл Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуульдаа өөрчлөлт оруул" гэсэн санал тавьсан. Энэ үнэн үү?
-Тавантолгой ордын хувьцааны 20 хувийг ард иргэдэд эх орны хишиг хэлбэрээр хуваарилах шийдвэрийг УИХ-аас гаргасан. Үүний дагуу эхний ээлжинд иргэдэд очих ёстой хувьцаанууд нь хүрэх ёстой эзэндээ хүрсэн байх ёстой. Гэтэл манай Хөрөнгийн биржээр дамжуулж иргэдэд хувьцаа олгох, тэдний хувьцааг борлуулах эрх зүйн боломж нь тийм ч төгс төгөлдөр биш байсан.

Тиймээс Монголын Засгийн газар Лондонгийн Хөрөнгийн биржтэй хамтарч ажиллах гэрээ байгуулж хөрөнгийн зах зээлийн хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэхээр ажиллаж эхэлсэн. Энэ хүрээнд Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль эрх зүйн орчныг сайжруулж, олон улсын жишигт нийцсэн, олон улсын стандартуудыг багтаасан хуулийн төслийг УИХ-д оруулж ирэхээр тохирсон ч одоо болтол ямар нэгэн санал оруулж ирээгүй байна. Миний сонссоноор Монголын болон Лондонгийн Хөрөнгийн биржийн хамтарсан баг хуулийн төсөл боловсруулаад Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд хүргүүлээд 5-6 cap болж байгаа юм билээ.

Тэгэхээр тэнд л гацчихсан бололтой. Үүнээс л болоод Тавантолгойн IPO-г олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр гаргах ажил гацаанд орчихоод байна гэж бодож байна. Хэрэв дэлхийн стандартад нийцсэн Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуультай болсон бол бүх зүйл бэлэн гэсэн үг. Энэ л шаардлагыг Хонконгийн Хөрөнгийн биржийнхэн тавьж байгаа гэж ойлгож байна.

-Тухайлбал, хуульд ямар өөрчлөлт оруулах санал тавьж байгаа гэж?
-Хувьцаа борлуулах, худалдаж авахыг ил тод нээлттэй болгох, жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг тогтсон дүрэм журмын дагуу хамгаалах, хувьцаа худалдан авч байгаа хөрөнгө оруулагчид заавал брокер дилерийн компаниудаар дамжуулж хувьцаагаа худалдаж авахгүй байх зэрэг олон улсад мөрдөж хэвшсэн дүрэм журмыг нэвтрүүлэх санал тавьсан.

-Тавантолгойн IPO-г гаргах асуудал нэгэнт удааширчихлаа. Одоо яах ёстой вэ?
-Бүх зүйл бэлэн бэлэн болтол хүлэх л ёстой. Яарч хөдөлбөл Тавантолгойн хувьцаа үнэгүйдэх аюултай.

-Нөгөөтэйгүүр УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолд өөрчлөлт оруулж олон улсын хөрөнгийн зах зээл дээр арилжаалахаар тохирсон байсан 30 хувийн хувьцааг 20 хувь болгож бууруулсан нь Хонконгийн Хөрөнгийн биржийн дотоод журмыг зөрчөөд байгаа гэх юм билээ. Үүнээс болоод удааширч байж болох уу?
-Тийм зүйл бий. Үнэхээр л иргэдэд олгох хувьцааг нэмэх гээд байгаа юм бол Засгийн газар заавал 51 хувийн хувьцаа эзэмших гэж зүтгээд байх хэрэггүй шүү дээ. Хэрэв ийм мессежийг олон улсад өгөөд IPO хийх юм бол Тавантолгойн хувьцаа үнэд хүрнэ. Ер нь Засгийн газраас иймэрхүү том бизнест хувьцаа эзэмшигч хэлбэрээр оролцоод байх хэрэггүй байгаа юм. Орлого их олж байвал татвараа нэмэх хэлбэрээр ашиг олж болно шүү дээ.

-Иргэдэд олгох Тавантолгойн хувьцааны нэрлэсэн үнийг нэг сая орчим төгрөг гэж тогтоосон. Нэрлэсэн үнийг ямар аргаар тогтоосон юм бэ. Олон улсын хөрөнгийн зах зээлд гараагүй байхад ингэж тогтоож болдог юм уу?
-Иргэдэд олгох хувьцааны нэрлэсэн үнийг хэрхэн тогтоосон бэ гэхээр гадаадын томоохон хөрөнгө оруулалтын банкууд Тавантолгойн ордод үнэлгээ хийсэнтэй холбоотой. Ингэхдээ Тавантолгойн ордтой ижил төрлийн баялагтай ордуудтай харьцуулж, коксжих нүүрснийх нь чанар, зах зээлийнх нь судалгааг хийсний үндсэн дээр Тавантолгойн ордын үнэлгээг 10-15 тэрбум ам.доллар гэж тогтоосон. Үүнээс иргэдэд олгох хувьцааныхаа үнэлгээг тодорхойлсон.

Гэхдээ ингэхийн тулд зөвхөн Монголын Хөрөнгийн биржээр дамжуулах боломжгүй учир олон улсын Хөрөнгийн биржүүд дээр Тавантолгойн хувьцааг борлуулах шаардлага тулгарч байгаа юм. Тиймээс олон улсын Хөрөнгийн биржүүд дээр Тавантолгойн ордын хувьцааг үнэд хүргэх ёстой.

Учир нь олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр мөнгөтэй хөрөнгө оруулагчдаас гадна сул мөнгө их хэмжээгээр эргэлдэж байдаг. IPO хийнэ гэдэг нь Монгол Улс руу урсах мөнгөний урсгалыг нэмж байна л гэсэн үг шүү дээ. Гэтэл зарим хүн Тавантолгойн ордыг алдчих юм шиг яриад байгаа нь харамсалтай юм.

Тавантолгойд 400 сая ам.доллар хэрэгтэй гэв

Коксжих нүүрсний хамгийн том орд Тавантолгойн эзэмшигч төрийн өмчийн “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн уул уурхай хариуцсан гүйцэтгэх захирал Грем Ханкок Тавантолгойд 400 сая ам.долларын хөрөнгө шаардлагатай хэмээн мэдэгджээ.

“Эрдэнэс Тавантолгой” компани  хувьцааны 29 хувийг Лондон, Хонконгийн Хөрөнгийн биржид гаргахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд шинжээчид Тавантолгойн IPO гурван тэрбум ам.долларын ашиг авчирна гэж таамаглаж байгаа юм.  Гэвч парламент Үнэт цаасны тухай хуульд батлахаас нааш Тавантолгойн IPO босгох ажил бүтэхгүй гэж шинжээчид үзэж байна. Тавантолгойн IPO-г босгох, баруун Цанхийн стратегийн хөрөнгө оруулагчдыг сонгох шалгаруулах процесс төмөр зам тавих яриа хэлэлцээ бүгд уг хуулиас болж хойшлогдож байгаа юм байна. Тавантолгойн IPO босгох ажил хойшлогдсоноос уурхайн үйл ажиллагааг хэвийн явуулахад дээрх хэмжээний хөрөнгө шаардлагатай болжээ. Тавантолгойн IPO-г төлөвлөгөөний дагуу энэ оны эцсээр гаргалаа ч гэсэн бидэнд бусад зардлаа нөхөхөд 400 сая ам.доллар шаардлагатай. Хэрэв парламент хаврын чуулганаар үнэт цаасны тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахгүй энэ оны эцсээс нааш батлахгүй. Тэгвэл бидний ажил ч бас хойшлогдоно. Үнэт цаасны тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахгүйгээр “Эрдэнэс Тавантолгой”-г Хонконгийн Хөрөнгийн биржид бүртгүүлж чадахгүй. Энэ бол Тавантолгойн IPO хойшлогдож буйн нэг шалтгаан” гэж компанийн уул уурхай хариуцсан гүйцэтгэх захирал Грем Ханкок Хонконгод нэгэн хэвлэлийн хурлын үеэр мэдэгдсэн байна. Түүний хэлснээр Тавантолгойд эхний ээлжинд 200 сая ам.доллар шаардлагатай бөгөөд олон улсын хөрөнгийн зах зээлд IPO-г хэзээ гаргахаас олон зүйл шалтгаалах гэнэ. Грем Ханкокийн хэлснээр Тавантолгойн IPO-г босгоход тодорхойгүй асуудлууд олон байгаа юм байна. Тавантолгойн нүүрсний олборлолтын хэмжээ 2.5 сая тоннд хүрсэн бөгөөд энэ жил олборлолтыг жилд гурван саяд хүргэхээр зорьж байгаа аж. Харин ирэх жилээс олборлолтыг хоёр дахин нэмэгдүүлж зургаан сая тоннд хүргэх гэнэ.

”Тавантолгойн асуудалд хүндрэл үүсээд байна”

Монгол улсын сайд, ЗГХЭГ-ын дарга Ч.Хүрэлбаатар өнгөрөгч баасан гаригт сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийлээ. УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн дарга Ч.Сайханбилэг орон нутгийн сонгууль явуулахад Засгийн газраас үзүүлэх дэмжлэг туслалцаа,зохион байгуулалттай холбоотой асуудлаар шаардлага хүргүүлсэнд нь хариулт өгөх байдлаар хурал эхэлсэн юм. Ч.Хүрэлбаатарын тайлбарласнаар Засгийн газар сонгууль явуулах үйл ажиллагаанд оролцохгүй гэж буй бөгөөд “хууль эрх зүйн орчин хязгаарлалттай байхад Засгийн газар орон нутгийн сонгууль явуулах үйл ажиллагаанд оролцох нь хууль зөрчсөн явдал хэмээн үзэж байна” гэв. Мөн УИХ болон орон нутгийн сонгуулийг салгаж явуулах нь зүйтэй гэж Засгийн газрын хувьд үзэж байгаа бөгөөд “Орон нутгийн хурлын бүрэн эрхийн хугацаа нь дөрвөн жил байдаг. 2008 оны аравдугаар сард орон нутгийн сонгууль болж байсан. 2012 оны зургадугаар сард орон нутгийн сонгууль явуулчихвал Үндсэн хуульд заасан бүрэн эрхийн хэмжээ нь бараг хагас жилээр наашлахаар байна. Ингэснээрээ Үндсэн хууль зөрчигдөж байна гэж Засгийн газар үзэж байна” гэв.

МАН-ын бүлгийн гишүүдийн өргөн барьсан Орон нутгийн сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулах төслийг дэмжиж буй дараагийн үндэслэл нь сурталчилгааны хүртээмжтэй холбоотой гэнэ. Ч.Хүрэлбаатар сайд энэ талаар, “УИХ-ын сонгуулиар ойролцоогоор 300-400 хүн, орон нутгийн сонгуульд 23500 орчим хүн өрсөлддөг гэсэн судалгаа бий. Тэд олон нийтэд өөрсдийгөө зөв таниулахын тулд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сурталчилгаагаа явуулах ёстой. Харин тэр хугацаа нь бага байгаа. Хэн нэг нь мэдээлийн давуу тал ашиглаж хандаад байвал ард иргэд мэдээллийн хомсдолд орохоос үүдээд буруу сонголт ч хийх магадлалтай. Үүнээс болж Засгийн ажилд ч хүндрэл үүсэхийг үгүйсгэхгүй” гэв.

Тэрээр энэ мэдээллээ өгсний дараа сэтгүүлчдийн асуултанд хариулсан бөгөөд Тавантолгойтой холбоотой зарим асуудал үүссэн талаар мэдэгдсэн юм.

-Тавантолгойн стратегийн ор­дод хөрөнгө оруулах хөрөн­гө оруулагчдын сонгон шалгаруулал­тын явцын талаар мэдээлэл өгнө үү?

-Энэ асуудлаар нэлээн яригдаж байх шиг байна. Ухаахудагийн ажлыг явуулахын тулд Тавантолгойн ажлыг удаашруулж байна гэх мэтээр ярьж байна. Тавантолгойтой гэрээ хийх ажлын хэсгийг би ахалж байсан. Засгийн газарт хоёр жил хамтран ажилласан Х.Баттулга сайд ажлын хэсгийн орлогч даргаар ажиллаж байсан. Хамтдаа гэрээ хэлэлцээ хийгээд ажиллаж байсан хүн. Юунаас болж Тавантолгойн гэрээ сааталд хүрэв гэдгийг Х.Баттулга сайд бүхнээс сайн мэдэж байгаа. Оросын төмөр зам, Япон Солонгосын хамтарсан консерциумын хувьд хүндрэлтэй асуудлууд бий болсон. Тавантолгойн асуудлаар ХЗДХ-ийн сайд Ц.Нямдорж хэвлэлийн бага хурал хийж, тодорхой мэдэээллүүд ч өгсөн байна лээ. Оросуудад Тавантолгойн лиценз өгөөд, Тавантолгойгоос Сайншанд руу чиглэсэн төмөр зам барих зорилгоор “Монголын дэд бүтцийн хөгжил” хэмээх компани хамтарч байгуулаад байсан. Засгийн газрын өгсөн хууль дүрэм, удирдамжийн дагуу, Монгол Улсын хуульд нийцүүлж хэлцэл явуулж байсан. Гэтэл Оросын талаас гэрээгээ яагаад өөрчлөөд байгаа юм бэ, манайд өгнө гэж байсан лиценз, төмөр замын 51 хувь нь яахаараа төрд, үлдсэн 49 хувь нь стратегийн хөрөнгө оруулагчдад хөрөнгийн биржээр санал болгож байгаа юм, урьд нь яагаад манайд санал болгосон зүйлээ буцаав гэдэг асуудал гарч ирсэн. Засгийн газрын хуралдаан дээр ч ЗТБХБ-ын дэд сайд Т.Пүрэвдорж Солонгосын концорциумаас гэрээний талаар оросууд асуусан гэдгийг мэдээлж байсан. Энэ асуудлыг хэлэлцэх тэр үед ч би Х.Баттулга сайдаас энэ гэрээний талаар асуухад тийм зүйл байхгүй гэж хариулж байсан. Гэтэл тэрэн дээр гарын үсэг зурсан гэрээг би нүдээрээ харсан. Засгийн газрын гишүүн хүн олон улсын хүчинтэй ийм гэрээнд гарын үсэг зурахын тулд Засгийн газраасаа эхлээд зөвшөөрөл авах ёстой. Засгийн газар нь дэмжсэн чиглэл өгсөн тохиолдолд тэр хүн гарын үсэг зурах ёстой юм. Гэвч төмөр зам, Тавантолгойн лицензтэй холбоотой асуудлын хүрээнд Оросын төмөр замаас удаа дараагийн тодруулга тавигдаж байсан нь энэ гэрээнд гарын үсэг зурагдсан байсан нь сүүлд тодорч гарч ирж байна л даа. Энэ мэтчилэн асуудал үүссэн учраас Тавантолгойн асуудалд хүндрэл үүсээд байна. Оросын төмөр зам хамтарсан консорциумд хариугаа өгөхгүй байгаа нь төмөр замын асуудлыг тодруулах үүднээс хүлээзнээд байж байна.

-Х.Баттулга сайд өчигдөр Засгийн газрын нэр бүхий гишүүдийг АТГ-т өгч байна. Үүнийг та хэрхэн хүлээж авч байна вэ. Нөгөө талаар ЗТБХБ-ын сайд байсан хүн ийм хууль бус гэрээ байгуулсан тохиолдолд ямар хариуцлага хүлээх вэ?

-Ямар асуудлаар ийнхүү АТГ-т өгсөнийг сайн мэдсэнгүй. Надад өгсөн мэдээллээр Тавантолгойтой холбоотой асуудал бололтой. Харин би энд дахиад хэлэхэд ЗТБХБ-ын сайд байсан Х.Баттулга Засгийн газрын зөвшөөрөлгүй гэрээ хийж Монгол улсын хуулийг зөрчсөн гэдгийг хэлье. Олон улсын эрх ашиг, Монгол улсын эрх ашиг хөндөгдсөн, геополитикийн асуудалд хамаарах Тавантолгой гэх мэт томоохон асуудлыг шийдвэрлэх энэ үед Засгийн газрын гишүүн хүн үнэхээр улсынхаа эрх ашгийг бодож байсан бол ингэж нууцаар гарын үсэг зурах учиргүй. Засгийн газрын хуралдаанд танилцуулж, ном журмын дагуу зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр гарын үсэг зурах ёстой. Олон нийтийн анхаарлыг өөр зүйлд хандуулах гээд бас өөр зүйл хийгээд яваад байх шиг байна.

Баялгийн шударга хуваарилалт ба хувьцаа

Хүмүүн заяаг олж төрсний учир хүн болгонд амны хишиг гэж бий. Үндсэн хуульд газрын хэвлийн баялаг төрийн өмч гэж заасан болохоор ард түмэн шударгаар хувь хүртэх учиртай. Өнөөдөр эрх баригчид иргэдэд амласан хувь хишгийн 1,5 сая төгрөгөө өгсөн шиг өгч чадахгүй л байна. Гэтэл алаагүй баавгайн арьс хуваахтай адил Тавантолгойн хувьцаанаас 536 ширхгийг хүн болгонд толгой дараалан эзэмшүүлнэ гэсэн УИХ-ын 39 дугаар тогтоол гарсан. Харин цаг нь тулахаар үнэгүй олгох хувьцаанд үнэ тогтоочихоод тоог нь хоёр дахин нэмж, үлдсэн сая төгрөгтөө шахах гэж байна. Энэ бол баялгийн шударга хуваарилалт бишээ. 

Анх зах зээлд хөл тавихад адил гараанаас тэнцүү эхлүүлнэ хэмээн өмч хувьчлалын ягаан, цэнхэр тасалбарыг хүүхэд, хөгшид гэлгүй тарааж өгсөн. Мал сүрэг, трактор комбайн, үйлдвэр завод юу л бол юуг ч худалдаж авна, хаа дуртай газартаа хувьцаа эзэмш гээд бараг л “Баяжигтун” гэсэн лоозон дэвшүүлсэн. Амины хэдэн мал, хашаа байшингаас өөр юмны бараа хараагүй монголчууд учрыг нь төдийлөн ухаж ойлгоогүй, ойлгуулахыг ч төр хүсээгүй. Цаад учрыг нь гадарласан цөөхөн хүн сэмхэн цуглуулж, гучаад гэр бүл  хөрөнгөжсөн. Энэ гашуун түүх олны ой санамжид одоо хэвээр байна.

Баялгийг хуваарилах хамгийн сайн арга бол Хөрөнгийн биржээр дамжуулан хувьцаа авч эзэмших явдал. Өмч хувьчлалыг амжилттай хэрэгжүүлсэн орнуудын туршлага бол ийм аргаар өмчийг эзэнтэй болгосон. Харин 1991 онд Монголын хөрөнгийн бирж (МХБ) байгуулагдаж, 1995 оноос үнэт цаас арилжаалж эхэлсэн ч хөрөнгийн зах зээл олигтой хөгжөөгүй байна. Одоогоор 78 компанийн хувьцаа арилжаалж, шинээр 10 хүрэхгүй компани гишүүнээр элсчээ. Өдрийн арилжаа 100 мянга орчим ам. долларт эргэлдэж байгаа нь барууны багахан брокерийн энд хүрнэ. Иймээс жил гаруйн өмнө Лондонгийн хөрөнгийн бирж (ЛХБ)-тэй стратегийн түншлэлийн гэрээ байгуулж, олон улсын стандартад нийцсэн мэдээлэл, арилжааны Millennium IT технологи нэвтрүүлэхээр болсон. Нэг үгээр хэлбэл МХБ-ийн менежментийг ЛХБ-ийн мэдэлд шилжүүлсэн юм. 

Хөрөнгийн бирж стратегийн орд газрын нийт хувьцааны тодорхой хэсгийг үндэсний хөрөнгийн биржээр дамжуулан арилжих хуулийн заалтыг хэрэгжүүлэх үүднээс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 20 хувийг ард иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд эзэмшүүлэх ажлыг хэдийнэ эхэлсэн байх ёстой. Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт парламентын индрээс “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны 10 хувийг Монгол Улсын нийт иргэдэд адил тэнцүү хэмжээгээр үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх УИХ-ын тогтоолын дагуу Засгийн газраас шийдвэр гаргаж, Монгол Улсын иргэн бүрт 536 ширхэг хувьцаа эзэмшүүлэх ажлыг эхлүүлснээ зарлаж байна” гэж хоёр жилийн өмнө албан ёсоор мэдэгдсэн билээ. Гэтэл ганц ширхэг хувьцаа гар дээрээ тавьсан нэг ч хүн алга. 

Харин төрийн мэдлийн том Тавантолгойн ордоос хүрз нүүрс гаргаж амжаагүй байхад хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалттай “Энержи ресурс” Ухаа худагийн өрмийг дөнгөж хамах төдийд Хонконгийн бирж дээрээс 700 сая ам. долларын хөрөнгө босгожээ. Энэ зам монголчуудын хувьд дардан байгаагүй. Гадны хуулийн шахалтаар Хонконгод бүртгэлтэй “Mongolian Mining Corporation” компани байгуулахын тулд олон улсын топ компаниудыг хөлсөлж, эцэст нь ТУЗ-дөө бас л харийнхныг багтаасан. Монголын баялгаар гадаадын 30-аад компани Лондон, Торонто, Хонгконг, Нью-Йорк, Австралийн бирж дээр 40 гаруй тэрбум ам. долларын хөрөнгө төвөггүй босгосны цаад учир энэ. Манай улсын ДНБ-ий жилийн хэмжээ найман тэрбум гээд тооцвол тэд даруй тав дахин ихийг бидний нүүрээр олжээ. 

Монгол хүн Монголынхоо баялгаар Монголдоо хөрөнгө босгоход Монголын хөрөнгийн биржийн чац дутдаг юмаа гэхэд Монгол төрийн хийгүй бодлого үгүйлэгдэж байна. Өнөөдөр 7,5 тэрбум тонн нүүрсний нөөцтэй Тавантолгойн ордын стратегийн хөрөнгө оруулагчийн шалгаруулалтын талаар хэн ч ам нээж зүрхсэлсэнгүй. Цахилгаан эрчим хүч, зам тээврийн асуудал ч таг чиг. Үүнд мөнгөгүйн гачлан багагүй нөлөөлдөг. Гэхдээ эрх зүйн орчноо боловсронгуй болгож, юуны өмнө стратегийн ордын хувьцааг дотооддоо арилжиж, улмаар гадаадын томоохон биржтэй холбосноор дэлхийн зах зээлд гарна.  Гадаадынхны нүдээ ухаж өгөхөөс сийхгүй их баялаг байхад мөнгө босгох ухаанаа олохгүй, толгой цухуйвал эдийн засгийн алуурчдын торонд орооцолдож болох талтайг үгүйсгэхийн аргагүй. Гэхдээ эзэн хичээвэл заяа хичээдэг.

Аливаа юмны үнэ цэнийг заавал мөнгөөр илэрхийлэх албагүй. Заримдаа “алдагдсан боломжийг” ч авралын гарц болгон ашиглаж болдог.  Магадгүй энэ нь манай эдийн засгийг олигархийн тогтолцооноос салгаж олон нийтийн засаглалтай болгох түүхэн үйл явц ч байж болох юм.

Иймээс энэ бодлогын хүрээнд стратегийн ач холбогдолтой, үндэсний эдийн засагт шууд нөлөө үзүүлдэг бизнесийн зарим салбаруудад манай төр илүү либерал бодлого явуулж, олон нийтийн засаглал, хяналтыг тогтоох нь чухал болж байна. Тухайлбал уул уурхай, нефть шатахуун, тээвэр, дэд бүтэц, зам харилцаа гэх мэт салбаруудад зөвхөн олон нийтийн  засаглалтай нээлттэй компаниудыг дэмжих замаар баялгийн шударга хуваарилалтыг бий болгох бүрэн боломж бий. 

Ганцхан жишээ дурдахад Япон, Солонгос гэх мэт орнуудад электроникийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудын хувьцааны 51-ээс доош хувийг л гадныхан эзэмшиж болох тухай хууль үйлчилж байгаа нь үндэсний эдийн засгаа хамгаалсан ухаалаг бодлого гэдгийг анхаарууштай. 

Гадаадын хөрөнгийн бирж дээрээс мөнгө босгож байнаа гэдэг ломбардад юмаа тавьчихлаа гэсэн үг. Олон улсад хөрөнгийн биржүүд хувьцаа, валют /stock, currency forex/, бараа таваарын /commodity/ зэрэг төрлүүдтэй. Манайх бараа таваарын биржийг хөгжүүлэх замаар Хонгконг, Австралийн биржтэй холбогдож, цаашилбал Торонто, Токио, Нью-Йорк, Шанхайн биржтэй гурвалсан харилцаанд орох боломжтой. Ийм маягаар гадны хуулийн дагуу компани байгуулалгүй хөрөнгийн зах зээлд хөл тавьж болох юм. Үндэсний оператор компани байхгүйгээс Ухаа худаг, Хөшөөт, Оюу толгойн үүцийг гадаадын компани ухаж байна. Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк байхгүйгээс “Голдмен сакс”, “Дойче” банкны царай харж байна. Энэ бүхэнд хэдэн зуун сая доллар гадагшаа урсдаг. Хэрвээ Монголд энэ бүхэн хөлд, хэлд орсон бол газрын баялгаа эзэмшдэг, олборлодог, зарж борлуулдаг, хянадаг үүд хаалга нээлттэй байхсан.

Бас хэлд, хөлд оруулах хүсэлгүй гадаад, дотоодын томчууд Монголын баялгаар гараа угааж байна. Дэлхийд гайхуулсан Оюутолгойн ордын ашиглалтын лицензийг эзэмшигч “Оюутолгой” ХХК-ийн 34 хувийг Монголын төр эзэмших гэрээтэй болохоос бус, Торонтогийн бирж дээр олон тэрбум доллар босгосон “Айвенхоу майнз лимитед” компанийн хувьцаа Монголын ард түмэнд огтхон ч хүртээлгүй. Тэгэхээр нэгж хувьцааны үнэ 1-27 хүртэл суга өсч, одоогоор 16 ам. доллар байгааг л харж сууна даа. Хувьцааны үнэ хэд ч дахин өсч, буурч болдог. Оюутолгой, Тавантолгойн хувьцааны ханшийг ч санхүүгийн луйварчид навс унагаж мэднэ. Ер нь олон улсын хөрөнгийн бирж дээр тоглож, ашгаа хуваадаг хэдхэн синдикат байдгийг санахад илүүдэхгүй. Бирж дээр босгосон их мөнгө хаашаа урсаж байгааг хянах боломж хомс. Мэдээж нээлттэй хувьцаат компани их хэмжээний ашигтай ажиллавал ногдол ашиг хүртэнэ, дампуурч унах магадлал ч их. Иймээс баялгийг шударгаар хүртээхийн тулд олон улсын стандартад нийцсэн Хөрөнгийн бирж, олон нийтийн засаглалтай нээлттэй компани Монголын хөгжлийн оньсон түлхүүр болох учиртай.

Ж.БАТЗАНДАН

IPO гаргахаас өмнө Тавантолгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах уу

"Bloomberg" дахиад л Тавантолгойн тухай мэдээлжээ.

Энэ удаад Эдийн засгийн чуулганы үеэр Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригтын хэлсэн үгнээс иш татсан байна. Тэрбээр "Тавантолгойн IPO-г гаргахаас өмнө "Эрдэнэс Тавантолгой" компани хөрвөх бонд гаргаж магадгүй" тухай ярьжээ. Тэр ч байтугай Монголын Засгийн газар Тавантолгойн хувьцааг сонгуулийн өмнө гаргахаар яаравчлахгүй байгааг онцолсон байна.

Тавантолгойн хувьцааг олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр гаргахгүй хойшлуулсаар байгаад олон хүчин зүйл нөлөөлсөн. Тэдгээрийн нэг нь дэлхийн эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдал юм. Евро бүсийн хямрал намжих эсэх нь тодорхойгүй байгаа. Түүнээс гадна АНУ-ын төсвийн алдагдал, гадаад, дотоод өр нь хэтэрхий их болсон эдийн засагт нь хүнд тусах болж. Хятадын эрх баригчид дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийхээ өсөлтийг 7.5 хувь болгож бууруулахыг зорьж буй.

Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүчнүүд мөнгөний бодлогоо хумьж байна гэсэн үг. Ийм үед Тавантолгойн хувьцааг гаргаснаар харьцангуй бага хөрөнгө босгож чадна гэдгийг эдийн засагчид нотолж байгаа. Гэтэл IPO гаргах ажлыг намар хүртэл хойшлуулснаар Тавантолгойн олборлолтын явц удааширч, мөн л нэгж хувьцааны үнэлгээг нь бууруулж мэдэх юм. Зээл авахгүйгээр бүтээн байгуулалтын ажлыг эхлэх хөрөнгө монголчуудад байхгүй.

Энэ бүхнээс үүдээд IPO гаргахаас өмнө хөрөнгө босгож, Тавантолгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нь зүйтэй болж таарч байна. Тавантолгойн IPO-г ирэх зургаадугаар сараас гаргавал бүтээн байгуулалтын ажил нь эхлээгүй учир мөн л хямдаар үнэлэгдэнэ гэж шинжээчид дүгнэж байсан юм. Энэ бүхнээс үүдээд "Эрдэнэс Тавантолгой" компани IPO гаргахаасаа өмнө бонд гаргаж хөрөнгө босгож магадгүй болжээ. Гэхдээ зүгээр бонд биш, хөрвөх бонд гэж байгаа.

IPO-ийн өмнөх хөрвөх бондыг Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниуд худалдах эрхтэй байдаг. IPO-ийн өмнөх гэж тодотгож буйн учир нь энэ. Эс тэгвэл Хөрөнгийн биржид бүртгэлгүй компани хөрвөх бонд гаргах боломжгүй юм. Харин яагаад заавал хөрвөх бонд гэж.

Хувьцаа гаргаж хөрөнгө босгоход хугацаа заадаггүй. Өөрөөр хэлбэл, хувьцаа эзэмшигч нь тухайн компанийн эзэн болно гэсэн үг. Харин компани өөрт байгаа хөрөнгийг барьцаалж, оронд нь урт хугацааны зээл авахын тулд бонд гаргадаг. Энд хугацааг онцолдог. Товлосон хугацаа дуусах үед бонд эзэмшигч нь мөнөөх компанитай хамааралгүй болно гэсэн үг. Хөрвөх бондын хувьд арай өөр. Зээлийн хугацаа дуусах үед бонд эзэмшигч нь хөрвөх бондыг тухайн компанийн хувьцаа болгон солих боломжтой байдгаараа онцлог. Тийм учраас бусад төрлийн бондтой харьцуулахад хөрвөх бондыг авах сонирхолтой хөрөнгө оруулагчид олон байдаг гэсэн үг юм.

Ямартай ч "Эрдэнэс Тавантолгой" компани IPO-ийн өмнөх хөрвөх бонд гаргах санал яригдаж байгаа бололтой. Энэ нь олон улсын Хөрөнгийн бирж дээр хувьцаа гаргахаасаа өмнө Тавантолгойг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах хөрөнгийн эх үүсвэртэй болохыг зорьж байна гэсэн үг юм. Цаашилбал энэ нь Тавантолгойн нэгж хувьцааны үнэлэмжийг дээшлүүлэх ач холбогдолтой.

Дашрамд дурьдахад, хэдийгээр Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт "Хэзээ, ямар Хөрөнгийн бирж дээр IPO хийхээ тухайн компани өөрөө мэднэ" гэж ярьсан боловч "Эрдэнэс Тавантолгой"-н гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш "Засгийн газар аль болох яаравчлуулж байгаа" хэмээн онцолжээ.

Түүнчлэн "Bloomberg''-ийн "World Mining Index''-ээс гаргасан тооцоогоор уул уурхайн компаниудын хувьцааны үнэлэмж өнгөрсөн оны дөрөвдүгээр сараас хойш 27 хувиар буурсан байна. Энэ нь дэлхийн зах зээл ерөнхийдөө хумигдаж байгаатай холбоотой гэж зарим шинжээч тайлбарлажээ.