“Зүүн Цанхийн хөрөнгө оруулалт тасалдаж магадгүй" гэжээ

"Ройтерс" агентлаг "Монголын холбогдох албаны хүн Тавантолгойн хөрөнгө оруулагчдын сонгон шалгаруулалт удахгүй дуусна гэдгийг баталлаа" хэмээн онцолжээ.

Хонконгод болсон "Монголын хөрөнгө оруулалтын чуулган"-ы үеэр УИХ-ын гишүүн Д.Тэрбишдагва энэ талаар дурьдаж, ирэх арваннэгдүгээр сард хэлэлцээрийг хийж эхэлнэ хэмээн мэдээлсэн байна. Тэрбээр энэ асуудлыг ойрын гурван сарын дотор шийдвэрлэхгүй бол Тавантолгойн ордын үйл ажиллагаанд бүхэлд нь нөлөөлж болзошгүй байгааг сануулсан байна. 

Олон улсын хөрөнгө оруулагч компаниудыг Тавантолгойн баруун Цанхийн стратегийн түншээр сонгох ажил хойшилж байгаагаас болоод зүүн Цанхийн хөрөнгө оруулалт ч саатахад хүрээд байгаа юм. Энэ тухай "Эрдэнэс Тавантолгой" компанийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдож магадгүй байгаа Грэм Хэнког мөн "Ройтерс" агентлагт ярьжээ. Түүнээс гадна тэрбээр "Тавантолгойн зүүн Цанхийн IPO-г олон улсын аль Хөрөнгийн бирж дээр хэдийнээс гаргах вэ гэдгийг товлоогүй байгаа" гэсэн байна.

Одоогийн байдлаар Тавантолгойн баруун Цанхийн IРО-ийн менежментийг хийхээр “Голдман Сакс”, “Дойчэ банк”, “BNP Paribas”, “Macquarie” банк сонгогдоод байгаа. Эдгээр банкны төлөөлөгчдийн зарим нь "Эрдэнэс Тавантолгой" компанийн зах зээлийн нийт үнэлгээ 15 тэрбум ам.долларт хүрнэ хэмээн үзэж байгаа юм. Харин албаны хүмүүс IPO хийх банкуудын тоог хоёроор нэмж магадгүй тухай мэдээлсэн билээ. 

"Wall street journal" сонинд "UBS" банкны үйл ажиллагаа хүндхэн байдалд орсон тухай саяхан мэдээлэхдээ "Тус банк коксжсон нүүрсний асар их нөөцтэй Тавантолгойн IPO-г амжилттай гаргах эсэх нь эргэлзээтэй байна" хэмээн онцолсон юм. 

Ямартай ч Тавантолгойн баруун Цанхийн хөрөнгө оруулагчдыг сонгох ажил удааширч байгаа нь гадны хэвлэлийнхний анхаарлын төвд байгаа аж. Тэд "Монголын эрх баригчид гол донор орон болох Япон, Өмнөд Солонгосын компаниудыг сонгохын тулд ийнхүү Тавантолгойн хөрөнгө оруулалтын явцыг удаашруулж байна" хэмээн дүгнэх болж. Харин энэ бүхэн нь зүүн Цанхийн үйл ажиллагаанд хэрхэн нөлөөлөх бол.

Хятадын "Чайналко" компанийн төлөөлөгчид саяхан гаргасан мэдэгдэлдээ ойрын гурван жилийн дотор Тавантолгойгоос 45 сая тонн коксжсон нүүрс худалдаж авна хэмээн дурьдсан. Энэ бол өнгөрсөн долоодугаар сард "Эрдэнэс МГЛ" компанитай байгуулсан гэрээн дээр үндэслэж гаргасан тооцоо хэмээн тэд тайлбарлажээ. Харин Тавантолгойн зүүн Цанхийн ордыг эзэмшдэг хугацаатай борлуулалтын гэрээг үзэглэсэн юм. Монголын тал "Чайналко"-оос урьдчилгаа төлбөр 250 сая ам.доллар авч, үүнийгээ төлж дуусах хүртэл нүүрсээ тонн тутмыг нь 70 ам.доллараар худалдахаар болоод байгаа. 

"Чайналко" компани ч үүнийг ашиглаж, нүүрсний худалдан авалтаа нэмэх төлөвлөгөөгөө танилцуулжээ. Гэхдээ зах зээлийн үнэлгээ нь ойролцоогоор 10 тэрбум ам.долларт хүрнэ хэмээн тооцож буй зүүн Цанхийн хөрөнгө оруулалт баруун Цанхиас болоод саатах гэж байгаа тухай УИХ-ын гишүүн Д.Тэрбишдагва Хонконгод болсон "Монголын хөрөнгө оруулалтын чуулган"-д оролцох үеэрээ хэлжээ. 

"Ройтерс" агентлагийн мэдээлснээр тэрбээр Тавантолгойн хөрөнгө оруулагчдыг сонгох асуудал удааширч, ирэх оны сонгуулийн дараах үе хүртэл хойшилж магадгүй тухай сануулсан байна.

Ямартай ч удахгүй болох сонгуулийн дуулианаар Монголын улс төр, эдийн засгийн орчин тогтворгүй болж байгаа тухай шинжээчид онцлох болсныг "Ройтерс" агентлаг мэдээлжээ. Тэд ийм дүгнэлт гаргахад нөлөөлсөн зүйл бол яах аргагүй Оюутолгойн гэрээ юм.

БАЯРЛАН ГОМДСОН АМЕРИК, ХЯТАД “ХУРИМЫН ЗАР” ТҮГЭЭЖ МЭДНЭ

Засгийн газрын Ажлын хэсэг Тавантолгойн ордын Баруун Цанхийн хэсэгт хөрөнгө оруулах стратегийн түншүүдэд оноосон хувь эзэмшлийн талаар дахин хэ лэлцээ хийж эхлээд байгаа. Өмнө нь явуулсан сонгон шалгаруулалтын дүнд Цанхийн баруун хэсэгт хөрөнгө оруулах олон улсын консорциумаас БНХАУ-ын “Шинхуа” групп 40, АНУ-ын “Пибоди” 24, Орос, Монголын хамтарсан консорциум 36 хувийг (18:18) хамтран эзэмшихээр болсныг дэлхий дахинд зарласан билээ. Япон, БНСУ-ын компаниуд манай талд ойшоож үзэх олигтой санал хэлээгүйгээсээ хувь эзэмшилгүй хоцорч, Баруун Цанхиас шахагдаад байв. Харин Монгол Улсын ҮАБЗ Засгийн газарт Баруун Цанхийн хэлэлцээг дахин эхлүүлэх зөв лөмж өгсөн нь орос “ээжтэй” Япон, Солонгосын компаниудад Тавантолгой төсөлд оролцох боломж байлаа.

ГЭДИЙГСЭД БӨХИЙХ БОЛОВ

Ажлын хэсэг Америк, Хятад, Орос, Япон, Солонгос гэсэн таван том улсын компаниудтай дахиад л тулав. Унасан бөхөд шалтаг мунддаггүйчлэн “Монголын Засгийн газар тендерийг шударга бусаар явууллаа” хэмээн Япон, Солонгосын компаниуд “уйлж” зуссан бол, Кремль хэвлэлийн шүүм жээр “бөм бөгдөж” намаржсан билээ. Япон, Солон госын компаниуд Оросын тал ын баг цад багтан Баруун Цанхийн хэлэл цээнд оролцсоор ирсэн. Тэдний илэрхийлж байсан байр суурь Ажлын хэсгийнхний анхаарлыг татаж чадааг үй учраас орос “ээжийн” бүл 18 хувьтай хоцроод байлаа. “Монголын Засгийн газар хувиа чамласных нь тоолонгоор нэмж олгоод байхгүй нь ойлгомжтой шүү дээ. Хамгийн гол нь Монголд ашигтай юу хийх гээд байгаа юм, тэр саналыг нь судалж байж л шийднэ. Оросоор ахлуулсан нэгдэлд Монголын тал 18 хувиасаа тодорхой хувийг өгөх хувилбар байж болох байх. Ажлын хэсэг хэлэлцээний үеэр Монгол Улсын ашиг сонирхлыг хатуу тулгаж байгаа.

Америкийн “Пибоди”-гийн 24 хувь, Хятадын “Шинхуа Энержи”- гийн 40 хувиас ч хасагдаж болно. Аль нэг талын хувийг нэмэхийн тулд үл дэж байгаа хувь хэмжээнүүдээс ха саж шил жүүлэх л арга байдаг биз дээ” хэмээн Тэргүүн Шадар сайд, Засгийн газрын Ажлын хэсгийн ахлагч Н.Алтанхуяг манай сонинд өгс өн ярилцлагадаа хэлсэн. Энэ удаа 18 хувиа чамласан Орос хийгээд “ээжийнхээ” хувиас хүртэж чадахгүйд хүрсэн Япон, Солонгосын компаниудад нэмж оноох хувь хэмжээний талаар хэлэлцэж буй бөгөөд “Оросын төмөр зам” нэгтгэл, Япон, Солонгосын “Сүмитомо”, “Иточү”, “Марүбэни”, “Корес” группүүд “Монголын хүн ам цөөн уч раас то моохон үйлдвэр барьж байгуулахад бэрхшээлтэй” хэмээн гэдийсэн хатуу байр сууринаасаа буцаж эхэлсэн байна. Тэд коксын үйлдвэр, цахилгаан станц байгуулахад техник, технологийн тусламж үзүүлэхээ илэрхийлж, урьдчилж төлөх төлбөрийн хэмжээгээ нэмэгдүүлэхийг ч зөв шөө- рөх болжээ. Оросын хувьд төмөр замд оруулахаар санал болгосон хөрөнгөө нэмэхээр амалж байгаа аж. Ийнхүү Орос тэргүүтэй Япон, Солонгосын ком паниудын нэг дэлд оноосон 18 хувийг нэмэх магадлал бий болоод байна. Хувьтай болохоор мачийж бай гаа компаниуд шинэ хэлэлцээнд ирэхдээ овоо дуулгавартай болсон нь сайшаалтай. “Өгнө өгнө, өгөлгүй яах вэ” хэмээн мишээн бөхийх болсон аж.

ЯЛАГСАД УУРЛАВ

Баруун Цанхийн хэлэлцээ эргэж буцсанаараа өмнөхөөсөө ч ярвигтай уур амьсгалд өрнөж байна. Хувиа нэмүүлэхээр хэлэлцээг дахин эхлүүлж чадсан тал урам зориг дүүрэн байдаг юм байж. Харин өмнөх хэлэлцээний дүнд хамгийн өндөр хувь авсандаа сэтгэл хангалуун байсан талууд өдгөө гомдол тунирхлаар Монголын Засгийн газрыг булах болжээ. “ОХУ-ын “Оросын төмөр зам” нэгт гэлээр ахлуулсан Японы “Сүмитомо”, “Иточү”, “Марүбэни” ком паниуд, БНСУ-ын “Корес” групп зэ рэг 11 компанийн нэгдэл”-ийнхэн өмнөх хэлэлцээний үеэр Монголын Засгийн газартай хэлэлцээ хийхдээ ярьж тохирсноосоо эргэж буцан хуйс гануур аашилж буйд 40 хувийн квот атгаад байсан БНХАУ-ын “Шинхуа”, 24 хувийн эрх олсноо үл чамлан олзуурхаж асан АНУ-ын “Пибоди” групп тун таагүй хандаж байгаа аж. Одоогийн байдлаар Хятад, Америкийн тал тус бүр 40, 24 хувиасаа Орос, Япон, Солонгосын талд шилжүүлэхгүй гэсэн байр сууриа Засгийн газрын Ажлын хэсэгт шийдэмгий илэрхийлж байгааг эх сурвалж өгүүллээ. Тэд “баярлан гомдоосонд” ууртай байгаа аж.

Засгийн газар өмнөх хэлэлцээний үеэр Хятад, Орос, Америкийн талтай урагш болон зүүн тийш төмөр зам тавихаар талууд тохиролцоонд хүрсэн, 600 мегаваттын цахилгаан станц, нүүрснээс шингэн түлш гаргах, кокс үйлдвэрлэх зэрэг нэмүү өртөг бий болгодог үйлдвэрүүдийг барихаар эцэслэн тохиролцсоноо хэлэлцээний гол үр дүн хэмээн онцолж байв. Хөрөнгө оруулагчид Монгол Улсад 500 сая ам.долларыг буцалтгүйгээр олгож, нэмж 500 сая ам.долларыг урьдчилгаа болгон өгөхөөр болсон бөгөөд Монгол Улсад төлөх бүх татвар, хураамжаас гадна лиценз эзэм шигч “Эрдэнэс Тавантолгой” компанид тээврийн зардлыг хассан бор луулалтын орлогоос таван хувьтай тэнцэх төлбөрийг мөн өгөхөөр тохи ролцсондоо Ажлын хэсэг баахан олзуурхаж байсан. Хэдийгээр энэ удаагийн хэлэлцээ ярвигтай нөхцөлд өрнөж буй боловч өмнө нь ярвайж байсан талуудын Тавантолгой дахь идэв хийг сэргээсэн, Монголын талын ашиг сонирхолд илүү нийцсэн нөхц өлд өрнөх болов. Заримыг нь уурлуулан байж, хэлэл ц ээний дүнгээс буцаж байгаа нэгэн шалтгаан юу гэвэл, хувьцааны ханшийн бодлого аж. Эдгээр та ван улсын компанийн аль аль нь санх үүгийн ертөнц дэх нэр хүндээрээ Таван толгой төслийг дэлхийн зах зээлд таниулах боломжтой. 2012 оны эхний улиралд олон улсын хөрөнгийн биржүүдэд Тавантолгойн хувьцааг гар гах бөгөөд Монголын иргэн бүрт ирэх 536 ширхэг үнэ ханшид эдгээр компанийн нэр хүнд нөлөөлөх юм.

ХЯТАД АМЕРИКТАЙ “ГЭРЛЭЖ” МАГАДГҮЙ

Эдгээр таван улсын компаниуд ахиухан хувь оролцоо олохоор хүч мэдэн өрсөлдөж буй Баруун Цанхийн хэсэгт хамгийн багаар бодоход 6.4 тэрбум тонн нүүрсний нөөцтэй Тавантолгойн ордын ердөө 10 орчим хувь оршиж буй юм. Гэвч “ердөө” гэж чамлахааргүй нүүрсний арвин баялаг энд бий. Хог нь хүртэл мөнгө болох ийм л орд. Тиймээс коксжих нүүрсээ л онилоод байлгүй, эрчим хүчний гэгддэг хүрэн нүүрсээ борлуулахын тулд Ажлын хэсэг Хятадад “найр тавихаас” аргагүйд хүрч 40 хувь оноосон гэж тайлбарладаг. Хятадын тал өмнөд дэх аварга зах зээл төдийгүй дамжин өнгөрөх боомт, Тавантолгойн эрчим хүчний нүүрсний гол худалдан авагч болж таарна. Оросын хувьд коксжих нүүрсэнд горилж буйгаас биш, тэдэнд манайхаас хүрэн нүүрс авах ямар ч сонирхол байхгүй нь ойлгомжтой. Баруун Цанхийн хэсэгт хөрөнгө оруулах олон улсын консорциумд ашиглалтын лиценз олгогдохг үйгээрээ онцлог.

Хөрөнгө оруулагчид Баруун Цанхи дахь бүх хөрөнгө оруулалтыг хариуцах бөгөөд 15 жилээр хоёр удаа буюу нийт 30 жилийн туршид олборлолт, борлуулалт, тээвэрлэлтийг явуулах эрхтэй. Ингэхдээ нийт хугацаанд 600-900 сая тонн нүүрс олборлох квот яригдаж буй юм. Харин одоо Хятадад оноосон 40 хувиас Оросын бүл рүү шилжих нөхцөл бодитой болбол өмнөд хөрш хэрхэх бол? Хэдийгээр хятадууд одоо шилжүүлэхгүй хэмээн гүрийж буй боловч энэ нь Монголын Засгийн газрын толгой мэдэн гаргах шийдвэр юм. Тэд оросуудыг бодвол дургүйцлээ нууж чаддаг тулдаа дэлхийн хэвлэлүүдийг шуугиулахгүй байх шиг.

Америкийн талд ч Хятадынх тай адил хувиа шилжүүлэх зовлон нүүрлээд байгаа юм. Эдгээр хоёр тал Баруун Цанхийн хэлэлцээ эхлэхээс өмнө нэг консорциум болж оролцохоо мэдэгдэж байсан шүү дээ. Тэгэхээр шинэ хэлэлцээгээр хувь хэмжээнээсээ хасуулсан тохиолдолд “Шинхуа энержи”, “Пибоди” хоёр энэ төсөлд хүчээ нэгтгэж ч мэдэх юм. Ерөөс Баруун Цанхийн хэлэлцээ эргэж буцахыг урьдчилан төсөөлж, “Шинхуа энержи”, “Пибоди” нэгдэх байснаа болиод аль болох ахиу хувь горилон тусдаа оролцсон байж болох. Одоо үргэлжилж байгаа хэлэлцээний дүн гарсны дараа Засгийн газрын шийдэх хамгийн чухал асуудал бол эдгээр таван талын аль компани нь нүүрсээ олборлох вэ гэдгийг шийдэх явдал юм. Хүчин чадал, туршлага зэргийг харгалзан үзвэл, мөн л “Пибоди Энержи”, “Шин хуа Энержи” хоёрын нэг байх магад лалтай. Эсвэл тэр үед эдгээр хоёр компани хэдийн нэгдсэн байх хувилбар бий

Монгол Австралийн нүүрсний зах зээлийг булаав

Хятад руу нийлүүлж буй коксжих нүүрсний нийлүүлэлтийн хэмжээгээрээ Монгол улс Австралийн емнө оржээ. Энэ оны эхний найман сарын байдлаар Хятадын коксжих нүүрсний нийт импортын 43 хувийг Монгол улс хангасан байна. Хятадын коксжих нүүрсний импорт 2011 оны эхний найман сарын хугацаанд 26.49 сая тоннд хүрчээ.

Харин Австрали улс үүний 21 хувийг нийлүүлсэн нь өнгөрсөн жилийн мөн үед уг үзүүлэлт 37 хувь байсантай харьцуулахад нэлээд буурсан аж. Хятадын Монголоос коксжих нүүрсээ импортлох сонирхолтой байгааг судлаачид хямд үнэтэй холбон тайлбарлаж байгаа юм.

Гишүүд Тавантолгой, Ухаахудагийг тандлаа

УИХ-ын чуулганы өнөөдрийн үдээс хойших нэгдсэн хуралдаанаар гишүүд Засгийн газрын мэдээлэл сонслоо. Энэ удаа эрхэм гишүүн С.Эрдэнэ, Д.Ганхуяг, Ц.Шинэбаяр нараас Монгол Улсын Ерөнхий сайдад тавьсан Тавантолгойн нүүрсний ордын Ухаахудагийн хэсгийг "Энержи ресурс" ХХК-д олгосон болон Тавантолгойн ордыг ашиглахтай холбогдсон зарим асуудлын талаарх асуулгын хариуг сонссон юм. Ерөнхий сайд С.Батболд АНУ руу Монгол Улс НҮБ-д элссэний 50 жилийн ойд оролцохоор явсан тул Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт мэдээлэл хийж гишүүдийн асуултад хариулсан юм.

Д.Зоригт сайдын мэдээлснээр Засгийн газраас 2007 оны арванхоёрдугаар сард удирдамж гаргаж, ажлын хэсэг томилон ажиллуулж, тус ажлын хэсэг “Энержи ресурс” ХХК-ийн ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий Тавантолгойн орд газарт төрийн оролцооны хувь хэмжээг тогтоох асуудлыг дөрвөн сарын турш олон хувилбараар хэлэлцжээ. Ингээд “Энержи ресурс” ХХК-ийн эзэмшилд байсан зургаан лицензээс таван лицензийг төр өөртөө шилжүүлэн авч, Тавантолгойн нүүрсний ордоос тусдаа орд болох Ухаахудаг ордод ашигт малтмалын ашиглалтын нэг тусгай зөвшөөрлийг үлдээхээр шийдвэрлэн, Үйлдвэр, худалдааны сайд Х.Наранхүү, “Энержи ресурс” ХХК-ийг төлөөлж гүйцэтгэх захирал н.Лхагвадорж нар 2008 оны гуравдугаар сард гарын үсэг зурсан байна. Ухаахудагийн ордын тусгай зөвшөөрлийн талбайд ноогдох нөөц нь Тавантолгойн нийт нөөцийн дөрвөн хувьтай тэнцэж байжээ. Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж, нөөц тогтоосон ордод төрийн эзэмшил 50 хүртэл хувьтай байж болно гэж зааснаас илүү хувийг төр өөртөө авч үлдсэн нь Монгол Улсын эрх ашигт нийцсэн асуудал болсон хэмээн Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд хэлэв.

Тавантолгой ордыг ашиглах үзэл баримтлалыг УИХ-ын 2010 оны 39 дүгээр тогтоолоор баталжээ. Тогтоолд төрийн өмчит аж ахуйн нэгж ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж, “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийг “Эрдэнэс МГЛ” компанийн охин компанийн хэлбэрээр байгуулах, оператор аж ахуйн нэгжээр олборлолтын үйл ажиллагааг тодорхой хугацаанд гүйцэтгүүлэх, “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийн хувцааны 10 хувийг Монгол Улсын иргэдэд үнэгүй эзэмшүүлэх, 10 хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр борлуулах, 30 хүртэл хувийг дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр арилжаалах зэргийг зааж өгчээ. “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийн дүрэмд уг компани 15 тэрбум ширхэг хувьцаатай байхаар заасан байна. Монгол Улсын иргэдэд эхний ээлжинд хувцааны 10 хувийг адил тэнцүү хэмжээгээр үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх, мөн 10 хувийг 2010 оны зургадугаар сарын 30-наас өмнө улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн, татвар төлж буй аж ахуйн нэгжүүдэд адил тэнцүү хэмжээгээр нэрлэсэн үнээр борлуулах, хувьцааны 30 хүртэл хувийг дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр арилжаалж, ордыг ашиглахад хэрэгцээтэй хөрөнгө оруулалтыг татах зэрэг ажлыг тогтоолд заажээ.

Стратегийн ач холбогдол бүхий ураны Дорнод, Мардай, Гурванбулагийн ордуудыг ашиглах асуудлыг Цөмийн энергийн хуулиар хэрэгжүүлэх юм байна. Уг хуулийг батлахаас өмнө ураны орд эзэмшүүлснийг шилжүүлэн шинэчлэн бүртгэж байгаа юм байна. Асгатын мөнгө, Цагаансуваргын ордуудын асуудлыг Ашигт малтмалын хуулийн дагуу зохицуулж байгаа гэж сайд хэллээ.  

Хэлэлцсэн асуудалтай холбогдуулан УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэ Тавантолгойн ордоос Ухаа худаг хэдэн хувийг эзэмшиж байгаад хариулт өгөхийг хүссэн юм. Ингэхдээ “Энержи ресурс” нь Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр Ухаа худгийн 20 хувиар хувьцаа гаргаж, 700 сая ам.доллар босгосон байгаа. Түүгээр тооцохоор Ухаа худаг 3.5-4 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэнэ. Том тавантолгойн ордыг үнэлсэн Дэлхийн банкны судалгаа бий. Тус банк Том тавантолгой бол 15 тэрбум орчим ам.доллараар үнэлэгдэнэ гэсэн. Ухаа худгийн үнэлгээ дөрвөн тэрбум болж байна гэдэг нь үндсэндээ дөрөв биш, 40 хувийг “Энержи ресурс”-т өгчихсөн юм биш үү гэж үзэхэд хүргэж байна. Хоёрдугаарт, нөхөн олговорт яагаад заавал Ухаа худгийг өгсөн бэ” гэлээ.

Энэ асуултын хариуд Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт “Ирээдүйд олох ашгийг өнөөдрөөр тооцож гаргадаг аргачлал бий. Тэр хүрээнд гаргасан тооцооллууд. Том тавантолгойгоос олборлох олборлолт жилдээ 15 сая тонн, цаашид 20 сая тоннд хүргэнэ. Ухаа худгийнх мөн жилийнх нь олборлолт 15 сая тонн байгаа. Гэхдээ “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн нөөц маш их учраас олборлолт урт хугацаанд явна, харин Ухаа худгийнх дуусна гэж ойлгох хэрэгтэй. Харин Том тавантолгойгоос яагаад заавал Ухаа худгийг салгаж “Энержи ресурс”-д өгсөн бэ гэдэг нь тусгаарласан салангид хэсэг байсан учраас өгсөн” юм гэлээ.
 
Тэгвэл УИХ-ын гишүүн Л.Гүндалай Тавантолгой ордыг хэд хуваачихаад байгаад хариулт өгөхийг хүссэн юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр янз бүрийн тоо гарч байгаагаас бүр төөрчихөөд байгаа аж. Мөн тэрбээр монголчууд өөрсдөө яагаад Тавантолгойн Зүүн цанхийн ордод олборлолт явуулж болохгүй гадаадынхны дунд тендэр зарлаад байгааг сонирхов. Учир нь орон нутгийн өмчит Тавантолгой компани, “Энержи ресурс”, “Эрдэнэс МГЛ” компаниуд нүүрс олборлон бүтээгдэхүүнээ гадаад зах зээлд гаргаад байхад ямар шалтгаанаар Зүүн цанхид гадаадын компани хэрэгтэй болчихоод буйд шалтгаан хэрэгтэй гэж үзсэн юм.

Ашигт малтмалын газрын даргын тайлбараар бол Тавантолгой орд дээр долоон лиценз байдаг. Нэг лицензийг нь орон нутгийн өмчит Тавантолгой, хоёр дахь лицензийг “Энержи ресурс”,  үлдэж байгаа таван лиценз нь “Эрдэнэс МГЛ” компанид хамаарна. Нөөцийн хувьд авч үзвэл тогтоогдсон нь “Эрдэнэс МГЛ” компанийн мэдэл дэх талбайд 600 сая тонн нүүрс, “Энержи ресурс”- т хамаарах Ухаа худгийнх 411 сая тонн нүүрс, орон нутгийн өмчит жижиг Тавантолгойнх 110 сая тоннын нүүрсний нөөцтэй аж.

Харин Тавантолгойн ордын Зүүн цанхид яагаад заавал гадаадын оператор компани оруулж ирэх гээд байна вэ гэдэг нь нэг талаар монголчуудын хувьд тэднээс суралцах зүйл олон байгаатай холбоотой. Нөгөө талаас дээр нэр дурдсан компаниудын хувьд тэр дундаа орон нутгийн өмчит Тавантолгойн  хувьд гол төлөв хятадууд ажилладаг. Экскваторын жолоочоосоо эхлээд бүгд хятадууд байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хятадуудаар ухуулж, ачуулаад эзэмшигчид нь зөвхөн нүүрсний гэрээгээ хийж мөнгөө халаасалдаг байна. “Эрдэнэс МГЛ” компанийг том Тавантолгойд олборлолт явуулахдаа гадаадын компанитай гэрээ байгуулж ажилла гэсэн үүргийг УИХ-аас даалгасан. Энэ хүрээндээ ажил явж байгаа. Долоон жилийн гэрээ байгуулж ажиллаж байгаа. Цаашдаа гэрээ дуусахад монголчууд өөрсдөө бие даан олборлолт явуулдаг болсон байх ёстой. МАК компанийн хувьд Нарийн сухайт дээр бие даан олборлолт явуулж байгаа юм байна. Нэг ёсондоо цаашид монголчууд том Тавантолгойн орд дээрээ бие даан олборлолт явуулахад ирэх долоон жилийн хугацаанд суралцах шаардлагатай болж буй нь энэхүү асуулгын үеэр хөндөгдсөн юм.

Зарим гишүүний тавьсан асуулт, сайдын өгсөн хариултаас дурдвал,

Гишүүн Ц.Шинэбаяр: -Өнөөдөр А лиценз 1207 ширхэг байна. Үүнийг 21 аймагт хуваавал нэг аймагт 60 уурхай, 60 лиценз ногдож байна. Гэтэл 60 уурхай, 60 лицензтэй аймгууд хөгжихгүй байна.  Ард түмэн, аймагт орлого нь очихгүй цөөн тооны хүний гарт очиж байна. Ухаахудагийн хувьцаанаас Хонконгийн бирж дээр зарсан тохиолдол гарсныг Хонконгийн хэвлэлүүд мэдээлсэн байсан. Төр, яам үүнийг анхаарсан уу?

Сайд Д.Зоригт: -Уурхай, лицензээс аймгууд ашиг олдог уу гэвэл Монгол Улсын 12 аймаг улсын төсвөөс татаас авахаа больж төсөвт мөнгө өгөх боломжтой болж байна. Уул уурхайгаар өөрөө өөрийгөө аваад явдаг аймгуудтай боллоо. Өмнөговь аймаг 65 сая төгрөг өгч байна. Говь-Алтайд төмрийн хүдэр ашиглаж байна. Эх орон, ард түмэн яриад шударга хүн болоод байвал улс орон хөгжихгүй. Хорин жил ярьснаараа бол бид одоо диваажинд амьдарч байгаа. “Энержи ресурс”-ээс 14 компаниас Петровис, Шунхлай, MCS-ээс бусад нь гарсан гэлээ. Харин Хонконгийн бирж дээр хувьцаа зарсан талаар дурдсангүй.

Гишүүн Д.Оюунхорол: -Төр нэг бол хувийн хэвшлийг дэмжинэ гэдэг. Нөгөө талаасаа хувийн хэвшлийнхнийг хамгийн муу менежер, олигархи, харамч, луйварчин гэдэг. Монголын төр 20 жилд хувийн хэвшлийг дэмжсэнгүй. Гэтэл хувийн хэвшлийнхэн өөрөө өөртөө мөнгө олж, ДНБ-ний 80 хувийг гүйцэтгэдэг болсон. Төр энэ олон замбараагүй лицензийг цэгцлэх тал дээр анхаарах уу?

Сайд Д.Зоригт: -Наймааны хэрэгсэл болоод байсан лицензийг цэгцэлж байна. Нийт 7000 гаруй лицензээс 3000 гаруй лиценз үлдээд байгаа.

Гишүүн Батж.Батбаяр: -Тавантолгойг төр авсан нь зөв байсан уу.Төр авсан 96 хувь өнөөдөр яаж ажиллаж байна. Нөгөө дөрвөн хувь яаж ажиллаж байна Төр одоо ард түмэнд өгнө гэж хурааж авсан юмаа өөр компанид өгнө гээд байна. Социализмын үе шиг нэгээс нь хураагаад, түүнийгээ  нөгөөд нь зарж болох уу. Төр эзэмшинэ гэж авчихаад нөгөөд зарах гэдэг нь юу вэ. Стратегийн орд гэж дээрэм байна. Стратеги гээд хамгийн их мөнгө олох зүйлийг төр хурааж авч бизнес хийнэ гэсэн үг биш шүү.

Сайд Д.Зоригт: -Бид үйл ажиллагааг хуулийн дагуу хийж байгаа. Ашигт малтмалын хуулийн дагуу төр ордыг авсан. УИХ-ын тогтоолоор “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийн хувцааны 10 хувийг Монгол Улсын иргэдэд үнэгүй эзэмшүүлэх, 10 хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр борлуулах, 30 хүртэл хувийг дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр арилжаална гэж заасан. 96 хувь яаж ажиллаж байна гэвэл энэ жил л гэхэд “Эрдэнэс-МГЛ” компани хүний хөгжлийн санд 116 тэрбум төгрөг орууллаа. Эндээс иргэд хүний хөгжлийн мөнгөө авч байна. УИХ-ын тогтоолоор Тавантолгойн 10 хувийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр худалдана гэсэн. Нэр бүхий гишүүд энэ худалдана гэж заасан 10 хувийг ард түмэнд нэмж өгье гэснийг Засгийн газар дэмжиж санал өгөөд байгаа гэлээ. 

Засгийн газрын мэдээлэл сонсох цагийн төгсгөлд эрхэм гишүүн С.Эрдэнэ Ерөнхий сайдад тавьсан асуулгынхаа дагуу суудлаасаа байр сууриа илэрхийлэв. Тэрбээр “Тавантолгойг Ерөнхий сайд С.Батболд нар эзэмшиж байсан. Өнөөдөр Тавантолгойг хадгалж байгаад эх оронч санаачилга, сэтгэлээрээ буцаагаад өгчихсөн юм шиг зүйлийг хэлж байна. Гэтэл Монгол орны газар нутаг дээр байгаа ашигт малтмал, уул уурхай энэ бүх юм бол төрийн болоод ард түмний өмч. Тэр утгаараа үүнийг бид хуулийн хүрээнд зөв ойлгож, зөв ярих нь зүйтэй. Хэн нэг хүн өөрөө тарьж ургуулаад, бий болгоод, түүнийгээ төрд үнэгүй өгчихсөн юм шиг байдлаар ярих юм бол тэр хамгийн ухвар мөчид, хийсвэр ойлголт гэж ойлгож байгаа. Тавантолгойн асуудлыг бид удаа дараа тавьсан. Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яам, түүний сайд Тавантолгойн асуудалд тун хариуцлагагүй хандаж ирсэн. Сая ч гэсэн асуулгын хариуд өгсөн хариулт маш бүрхэг, бөөрөнхийлсөн, асуудлынхаа голыг олоогүй, амь аргацаасан байдлаар хариулсан нь харамсалтай.

Энэ орд Монголын ард түмний баялаг. Өнөөдөр бид Оюутолгойг үндсэндээ тавиад туучихсан. Ард түмэнд очиж болох цорын ганц баялаг бол Тавантолгой. Үүнийг тавиад туух уу, УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолд заасны дагуу ард түмний гар дээр  хувь хишиг хүртээх үү гэдэг аминд тулаад байна. Өнөөдөр энэ ордын өрөм, сор болсон хэсгийг таслаад дөрөв, тавхан гэр бүлийн өмч болгоод өгчихсөн. Нийт үнэлгээний 40 орчим хувьтай тэнцэх хэмжээний үнэлгээ бүхий ордыг өгчихсөн байгаа. Үлдсэн 60 хувийг 2,7 сая монгол хүн хувааж, хувилж хүртэх юм байна л даа. Ийм байдлаар увайгүй дээрэм хийдгээ боливол яасан юм бэ. Засгийн газар энэ хууль бус үйлдлээ таслан зогсоовол яасан юм бэ гэсэн шаардлагыг би хэлэх гэсэн юм. Тавантолгой бол хэн нэг эрх мэдэлтний халаасны өмч биш, энэ бол Монголын ард түмэнд өвөг дээдсээс өвлүүлсэн өв баялаг юм. Энэ баялгийг дөрөв, тавхан гэр бүл, хэдхэн эрх мэдэлтний мэдэлд өгч, тоглуулж, Монголын ард түмний хувь хишиг хүртэх эрхийг хааж боогдуулж, бууруулах эрх хэнд ч байхгүй. Тиймээс ажлаа хийж чадахгүй байгаа, ашигт малтмал, уул уурхай, Монгол орны газрын баялагтай холбоотой асуудлыг хуулийн хүрээнд шийдэж чадахгүй байгаа Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд огцрох ёстой. Асуудлыг хянаж, хуулийн дагуу явуулж чадахгүй байгаа Ерөнхий сайд өөрөө ч хариуцлага хүлээх ёстой” гэлээ.

Үүгээр Засгийн газарт гишүүдийн тавьсан асуулгын хариуг сонсч дууссан юм.

Тавантолгойд монголчууд олборлолт хийнэ

Тавантолгойн ордыг ашиглахтай холбогдсон зарим асуудлын талаарх мэдээлэлтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүн Л.Гүндалай Тавантолгойн ордыг хэд хуваачихаад байгаад хариулт өгөхийг хүссэн юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр янз бүрийн тоо гарч байгаагаас бүр төөрчихөөд байгаа аж. Мөн тэрбээр монголчууд өөрсдөө яагаад Тавантолгойн Зүүн цанхийн ордод олборлолт явуулж болохгүй гадаадынхны дунд тендэр зарлаад байгааг сонирхов. Учир нь орон нутгийн өмчит Тавантолгой компани, “Энержи ресурс”, “Эрдэнэс МГЛ” компаниуд нүүрс олборлон, бүтээгдэхүүнээ гадаад зах зээлд гаргаад байхад ямар шалтгаанаар Зүүн цанхид гадаадын компани хэрэгтэй болчихоод буйд шалтгаан хэрэгтэй гэж үзсэн юм.

Ашигт малтмалын газрын даргын тайлбараар бол Тавантолгой орд дээр долоон лиценз байдаг. Нэг лицензийг нь орон нутгийн өмчит Тавантолгой, хоёр дахь лицензийг “Энержи ресурс”,  үлдэж байгаа таван лиценз нь “Эрдэнэс МГЛ” компанид хамаарна. Нөөцийн хувьд авч үзвэл тогтоогдсон нь “Эрдэнэс МГЛ” компанийн мэдэл дэх талбайд 600 сая тонн нүүрс, “Энержи ресурс”- т хамаарах Ухаа худгийнх 411 сая тонн нүүрс, орон нутгийн өмчит жижиг Тавантолгойнх 110 сая тоннын нүүрсний нөөцтэй аж.

Харин Тавантолгойн ордын Зүүн цанхид яагаад заавал гадаадын оператор компани оруулж ирэх гээд байна вэ гэдэг нь нэг талаар монголчуудын хувьд тэднээс суралцах зүйл олон байгаатай холбоотой. Нөгөө талаас дээр нэр дурдсан компаниудын хувьд тэр дундаа орон нутгийн өмчит Тавантолгойн  хувьд гол төлөв хятадууд ажилладаг. Экскваторын жолоочоосоо эхлээд бүгд хятадууд байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хятадуудаар ухуулж, ачуулаад эзэмшигчид нь зөвхөн нүүрсний гэрээгээ хийж мөнгөө халаасалдаг байна. “Эрдэнэс МГЛ” компанийг том Тавантолгойд олборлолт явуулахдаа гадаадын компанитай гэрээ байгуулж ажилла гэсэн үүргийг УИХ-аас даалгасан. Энэ хүрээндээ ажил явж байгаа. Долоон жилийн гэрээ байгуулж ажиллаж байгаа. Цаашдаа гэрээ дуусахад монголчууд өөрсдөө бие даан олборлолт явуулдаг болсон байх ёстой. МАК компанийн хувьд Нарийн сухайт дээр бие даан олборлолт явуулж байгаа юм байна. Нэг ёсны цаашид монголчууд том Тавантолгойн орд дээрээ бие даан олборлолт явуулахад ирэх долоон жилийн хугацаанд суралцах шаардлагатай болж буй зэрэг нь энэхүү асуулгын үеэр хөндөгдлөө.

“Ордын сорыг дөрөв, тавхан гэр бүл өмчилдөг” гэв

УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаан Засгийн газрын цагаар үргэлжилж эрхэм гишүүн С.Эрдэнэ Ерөнхий сайдад тавьсан асулгынхаа дагуу суудлаасаа байр сууриа илэрхийллээ. Тэрбээр “Тавантолгойг Ерөнхий сайд С.Батболд нар эзэмшиж байсан. Өнөөдөр Тавантолгойг хадгалж байгаад эх оронч санаачилга, сэтгэлээрээ буцаагаад өгчихсөн юм шиг зүйлийг хэлж байгаа. Гэтэл Монгол орны газар нутаг дээр байгаа ашигт малтмал, уул уурхай энэ бүх юм бол төрийн болоод ард түмний өмч. Тэр утгаараа үүнийг бид хуулийн хүрээнд зөв ойлгож, зөв ярих нь зүйтэй. Хэн нэг хүн өөрөө тарьж ургуулаад, бий болгоод, түүнийгээ төрд үнэгүй өгчихсөн юм шиг байдлаар ярих юм бол тэр хамгийн ухвар мөчид, хийсвэр ойлголт гэж ойлгож байгаа. Тавантолгойн асуудлыг бид удаа дараа тавьсан. Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яам, түүний сайд Тавантолгойн асуудалд тун хариуцлагагүй хандаж ирсэн. Сая ч гэсэн асуулгын хариуд өгсөн хариулт маш бүрхэг, бөөрөнхийлсөн, асуудлынхаа голыг олоогүй, амь аргацаасан байдлаар хариулсан нь харамсалтай.

Энэ орд Монголын ард түмний баялаг. Өнөөдөр бид Оюутолгойг үндсэндээ тавиад туучихсан. Ард түмэнд очиж болох цорын ганц баялаг бол Тавантолгой. Үүнийг тавиад туух уу, УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолд заасны дагуу ард түмний гар дээр  хувь хишиг хүртээх үү гэдэг аминд тулаад байна. Өнөөдөр энэ ордын өрөм, сор болсон хэсгийг таслаад дөрөв тавхан гэр бүлийн өмч болгоод өгчихсөн. Нийт үнэлгээний 40 орчим хувьтай тэнцэх хэмжээний үнэлгээ бүхий ордыг өгчихсөн байгаа. Үлдсэн 60 хувийг 2,7 сая монгол хүн хувааж, хувилж хүртэх юм байна л даа. Ийм байдлаар увайгүй дээрэм хийдгээ боливол яасан юм бэ. Засгийн газар энэ хууль бус үйлдлээ таслан зогсоовол яасан юм бэ гэсэн шаардлагыг би хэлэх гэсэн юм. Тавантолгой бол хэн нэг эрх мэдэлтний халаасны өмч биш, энэ бол Монголын ард түмэнд өвөг дээдсээс өвлүүлсэн өв баялаг юм. Энэ баялгийг дөрөв тавхан гэр бүл, хэдхэн эрх мэдэлтний мэдэлд өгч, тоглуулж, Монголын ард түмний хувь хишиг хүртэх эрхийг хааж боогдуулж бууруулах эрх хэнд ч байхгүй. Тиймээс ажлаа хийж чадахгүй байгаа, ашигт малтмал, уул уурхай, Монгол орны газрын баялагтай холбоотой асуудлыг хуулийн хүрээнд шийдэж чадахгүй байгаа Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд огцрох ёстой. Асуудлыг хянаж, хуулийн дагуу явуулж чадахгүй байгаа Ерөнхий сайд өөрөө ч хариуцлага хүлээх ёстой” гэлээ. Үүгээр Засгийн газарт гишүүдийн тавьсан асуулгын хариуг сонсч дууссан юм. Мөн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Засгийн газрын мэдээлийг сонсох цаг өндөрлөв.

“Энержи ресурс”-т 40 хувийг өгчихсөн юм биш үү”

УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаан Засгийн газрын цагаар үргэлжилж байна. Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэ Тавантолгойн ордоос Ухаа худаг хэдэн хувийг эзэмшиж байгаад хариулт өгөхийг хүслээ. Ингэхдээ “Энержи ресурс” нь Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр Ухаа худгийн 20 хувиар хувьцаа гаргаж, 700 сая ам.доллар босгосон байгаа. Түүгээр тооцохоор Ухаа худаг 3.5-4 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэнэ. Том Тавантолгойн ордыг үнэлсэн Дэлхийн банкны судалгаа бий. Тус банк Том Тавантолгой бол 15 тэрбум орчим ам.доллараар үнэлэгдэнэ гэсэн. Ухаа худгийн үнэлгээ дөрвөн тэрбум болж байна гэдэг нь үндсэндээ дөрөв биш, 40 хувийг “Энержи ресурс”-т өгчихсөн юм биш үү гэж үзэхэд хүргэж байна. Хоёрдугаарт, нөхөн олговорт яагаад заавал Ухаа худгийг өгсөн бэ” гэлээ.

Эрдэс баялаг эрчим хүчний сайд Д.Зоригтын тайлбараар бол ирээдүйд олох ашгийг өнөөдрөөр тооцож гаргадаг аргачлал бий. Тэр хүрээнд гаргасан тооцооллууд. Том Тавантолгойгоос олборлох олборлолт жилдээ 15 сая тонн, цаашид 20 сая тоннд хүргэнэ. Ухаа худгийнх мөн жилийнх нь олборлолт 15 сая тонн байгаа. Гэхдээ “Эрдэнэс тавантолгой” компанийн нөөц маш их учраас олборлолт урт хугацаанд явна, харин Ухаа худгийнх дуусна гэж ойлгох хэрэгтэй. Харин Том тавантолгойгоос яагаад заавал Ухаа худгийг салгаж “Энержи ресурс”-д өгсөн бэ гэдэг нь тусгаарласан салангид хэсэг байсан учраас өгсөн юм.

Тавантолгойгоос илүү хувийг төр өөртөө авч үлдсэн

Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэ, Д.Ганхуяг, Ц.Шинэбаяр нараас Монгол Улсын Ерөнхий сайдад тавьсан Тавантолгойн нүүрсний ордын Ухаахудагийн хэсгийг "Энержи ресурс" ХХК-д олгосон болон Тавантолгойн ордыг ашиглахтай холбогдсон зарим асуудлын талаар тавьсан асуулгад хариулж дараах мэдээллийг өглөө.

Д.Зоригт сайдын мэдээлснээр Засгийн газраас 2007 оны арванхоёрдугаар сард удирдамж гаргаж, ажлын хэсэг томилон ажиллуулж, тус ажлын хэсэг “Энержи ресурс” ХХК-ийн ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий Тавантолгойн орд газарт төрийн оролцооны хувь хэмжээг тогтоох асуудлыг дөрвөн сарын турш олон хувилбараар хэлэлцжээ. Ингээд “Энержи ресурс” ХХК-ийн эзэмшилд байсан зургаан лицензээс таван лицензийг төр өөртөө шилжүүлэн авч Тавантолгойн нүүрсний ордоос тусдаа орд болох Ухаахудаг ордод ашигт малтмалын ашиглалтын нэг тусгай зөвшөөрлийг үлдээхээр шийдвэрлэж Үйлдвэр, худалдааны сайд Х.Наранхүү, “Энержи ресурс” ХХК-ийг төлөөлж гүйцэтгэх захирал н.Лхагвадорж нар 2008 оны гуравдугаар сард гарын үсэг зурсан байна. Ухаахудагийн ордын тусгай зөвшөөрлийн талбайд ноогдох нөөц нь Тавантолгойн нийт нөөцийн дөрвөн хувьтай тэнцэж байжээ. Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөц тогтоосон ордод төрийн эзэмшил 50 хүртэл хувьтай байж болно гэж зааснаас илүү хувийг төр өөртөө авч үлдсэн нь Монгол Улсын эрх ашигт нийцсэн асуудал болсон гэжээ.

Тавантолгой ордыг ашиглах үзэл баримтлалыг УИХ-ын 2010 оны 39 дүгээр тогтоолоор баталжээ. Тогтоолд төрийн өмчит аж ахуйн нэгж ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийг “Эрдэнэс МГЛ” компанийн охин компанийн хэлбэрээр байгуулах, оператор аж ахуйн нэгжээр олборлолтын үйл ажиллагааг тодорхой хугацаанд гүйцэтгүүлэх, “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийн хувцааны 10 хувийг Монгол Улсын иргэдэд үнэгүй эзэмшүүлэх, 10 хуийг үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд нэрлэсэн үнээр борлуулах, 30 хүртэл хувийг дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр арилжаалах зэргийг зааж өгчээ. “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийн дүрэмд уг компани 15 тэрбум ширхэг хувьцаатай байхаар заасан байна. Монгол Улсын иргэдэд эхний ээлжинд хувцааны 10 хувийг адил тэнцүү хэмжээгээр үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх, мөн 10 хувийг 2010 оны зургадугаар сарын 30-наас өмнө улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн, татвар төлж буй аж ахуйн нэгжүүдэд адил тэнцүү хэмжээгээр нэрлэсэн үнээр борлуулах, хувьцааны 30 хүртэл хувийг дотоод, гадаадын хөрөнгийн биржээр арилжаалж ордыг ашиглахад хэрэгцээтэй хөрөнгө оруулалтыг татах зэрэг ажлыг тогтоолд заажээ.

Стратегийн ач холбогдол бүхий ураны Дорнод, Мардай, Гурванбулагийн ордуудыг ашиглах асуудлыг Цөмийн энергийн хуулиар хэрэгжүүлэх юм байна. Уг хуулийн батлахаас өмнө ураны орд эзэмшүүлснийг шилжүлэн шинэчлэн бүртгэж байгаа юм байна. Асгатын мөнгө, Цагаансуваргын ордуудын асуудлыг Ашигт малтмалын хуулийн дагуу зохицуулж байгаа гэж сайд хэллээ. Сайд мэдээллийнхээ дараа гишүүдийн асуултад хариулж байна.

”Тавантолгойн тендерт Америкчууд ялах итгэлтэй байна”

АНУ-ын уул уурхайн томоохон компаниудын төлөөлөл энэ сарын 22-24-ний өдрүүдэд Монголд айлчилж Монголын Засгийн газар болон бусад салбарынхантай уулзаад буцсан байна. Тавантолгойн дахин зарлагдах тендерт оролцох боломжийн талаар мэдээлэл авах зорилго нь ноён Сүрэш Кумар (АНУ-ын Худалдааны Яамны Олон Улсын Худалдааны Газрын Худалдаа дэмжих асуудал хариуцсан Туслах Нарийн Бичгийн Дарга /дэд сайд/ бөгөөд АНУ болон Олон Улс дахь Худалдааны Төлөөлөгчийн Газруудын Ерөнхий захирлын албан тушаалыг хашдаг) тэргүүтэй энэ бизнесийн төлөөллийнхний айлчлалын гол зорилгын нэг байсан аж. АНУ-ын бизнесийн төлөөлөгчдийг тэргүүлэн Монголд ирсэн ноён Сүрэш Кумар болон АНУ-аас Монгол суугаа Элчин сайд ноён Жонатан Эдлтон нар өчигдөр сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийж, сэтгүүлчдийн асуултад хариуллаа.

Сүреш Кумар:

-Миний бодлоор бол хоёр орны харилцаа өндөр төвшинд төдийгүй олон нийт,бизнесийн хэмжээнд ч бас өргөн хүрээтэй хөгжих ёстой юм. Миний хийж байгаа айлчлал бол АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн танай оронд хийсэн айлчлалын үргэлжлэл гэж хэлж болох юм. АНУ-ын бизнесийн томоохон компаниудын төлөөлөл надтай хамт ирсэн. Тэдгээрийн зарим нь та бүхэнд нэлээд танил болсон байх. Тухайлбал “Пибоди”, “Женерал Електрикс” зэрэг компанийг монголчууд хэдийнээ таньдаг болсон байх. Түүнээс гадна Монголтой анх удаагаа танилцахаар ирж байгаа компаниуд бас бий.Тэд бол уул уурхайн салбарт нэлээд нэр хүндтэй байр суурьтай компаниуд юм. Мөн АНУ-ын Бүсийн эдийн засгийн хөгжлийн агентлагийнхан хамт ирсэн байгаа.Бид энд байх хугацаандаа Монголын Засгийн газрын төлөөлөл болон холбогдох яамдын удирдлагуудтай уулзлаа. Мөн хувийн хэвшил,бизнес уул уурхайн салбарын төлөөлөл, бас Уул уурхайн ассоциацитай ч уулзсан юм. Уулзалтууд маш үр дүнтэй болж бид зорилтынхоо дагуу хэр их зүйлийг хийж болох талаар туйлын нааштай эерэг ойлголт,мэдээлэл авсан гэж болно.

-Монголд хөрөнгө оруулахад ямар давуу тал болон, бэрхшээлүүд байгаа вэ?

- Монгол орон бол 15 жилийн дотор ДНБ-ээ нэг тэрбум ам.доллараас 6 тэрбум ам.доллар болтол өсгөж чадсан орон. Одоо энэ хэмжээг богинохон хугацааны дотор дахиад хоёр дахин өсгөж чадах боломж байна. Энэ мэт олон боломж байгаа нь Монголын давуу тал юм. Тиймээс манай америкийн компаниуд уул уурхайн салбар зэрэг олон төсөлд оролцох сонирхолтой байгаа. Тухайлбал “Пибоди” гэхэд Тавантолгойн төсөлд оролцох сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн. Иймд энэ төслийн талаар тодорхой мэдээлэл авах чиглэлээр ажиллаж байгаа.  Үүний зэрэгцээ Монголд уул уурхайн томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлэхдээ байгальд ээлтэй, аюулгүй, сайн технологи хэрэгтэй юм гэдгийг бид зөвлөж ярилцсан. Яг энэ чиглэл дээр “Женерал Электрикс” компани Монголд үйл ажиллагаагаа явуулаад эхэлсэн байгаа. Салхины эрчим хүч болон газар тариалангийн чиглэлд ажиллаж байна. Мөн компани олон талт үйл ажиллагаа эрхэлдгийг хувьд эрүүл мэндийн салбарт ч хамтран ажиллах, үйл ажиллагаагаа оруулах төлөвлөгөөтэй байгаа. Хоёр орны компаниудын хамтын ажиллагаа сайн хөгжиж байгаагийн нэг тод жишээ нь МИАТ болон “Боинг” компанийн түншлэл юм. Саяхан Монгол улс АНУ-аас дөрвөн ч “Боинг” агаарын хөлөг авсан нь энэ хамтын ажиллагааны нэг үр дүн боллоо. АНУ-ын компаниуд Монголд ямар хэрэгцээ шаардлага байна, тэр бүгдийг судалж хэрэгцээтэй бараа болон үйлчилгээг нийлүүлэх сонирхолтой байгаа юм.

-Монголын Засгийн газартай хамтран ажиллахад тулгарч болох хүндрэл, эрсдэлийн талаар ярилцсан болов уу ?

-Хүндрэл, саад бэрхшээлийн талаар Монголын засгийн газартай энэ удаа яриагүй. Ирээдүйд байгаа боломжуудыг л авч хэлэлцсэн. Тэгэхдээ давж гарах ямар бэрхшээл байж болох талаар ярилцсан. Монголын уул уурхай дөнгөж хөгжиж эхэлж байгаа ч цаашид томоохон боломжууд байгаа гэж найдаж байна. Тиймээс яг одоо бол хөгжлийн зөв горимыг бий болгох шаардлага байгаа гэж бид ярилцсан. Үүнд байгальд ээлтэй, аюулгүй байхаас гадна монголын иргэдэд ажлын байр гаргах асуудлууд орж байгаа юм.Мөн тендер зарлах зэрэг үйл явц нь нээлттэй, хөрөнгө оруулагчдад ойлгомжтой байх хэрэгтэй байгаа юм. Тендер нь хэзээ эхлэх вэ, төсөлд нь хэзээ хэрэгжих шаардлагатай вэ гэх мэт. Ингэж байж Монгол улс хөрөнгө оруулагчдад итгэл төрүүлэх нөхцөл бүрдэж байгаа юм. Бидний зүгээс Монголын Засгийн газартай хэлэлцсэн бас нэг асуудал бол гэрээ хийсний дараа юу хийх вэ, яаж гэрээ хэлэлцээрийн биелэлт рүүгээ орох вэ гэдэг байсан. Гэрээ хийгдэж, гүйцэтгэгч тал машин техникээ оруулж ирснээр бүх ажил эхэлдэг. Тэгээд энэ бүхний дараа хүлээсэн үүргээ хэрхэн хэрэгжүүлэх ёстой вэ гэдгийг ярилцлаа.

-Та бүхний энэ удаагийн айлчлал болон уулзалт нь Тавантолгойн тендер дахин зарлагдах болсонтой холбоотой хийгдэж байна гэх бодол төрсөн. Тийм тал бий юу ?
-Сайхан асуулт байна. Тийм, таны зөв. Үнэхээр бидний энд хийсэн уулзалт ярианы ихэнх хэсгийг Тавантолгойн төслийн талаархи асуудлууд эзэлж байсан. Мөн ийм уулзалт яриа өрнүүлэх их найдварыг бидэнд төрүүлсэн зүйл нь Оюутолгойн төсөл байсан. Энэ төслийн тухайд Монголын Засгийн газар маш зөв бодлого явуулж гэрээгээ хийгээд,бас гэрээгээ дагаж байгаа нь бусад компаниудад их итгэл найдвар төрүүлж байна. Тавантолгойн төсөл дээр АНУ-ын бизнесийн хэд хэдэн агентлаг, компаниуд оролцох санал хүсэлтээ өгсөн байгаа. Өөрөөр хэлбэл тэд тендерт оролцох гэж байна. Бид Тавантолгойн тендерийг удахгүй зарлах байх гэж бодож байгаа. Мөн Тавантолгойн төсөл дээр америкийн хэд хэдэн компани хангамжийн чиглэлээр болон операторчноор ажиллах, үүний зэрэгцээ жижиг хэмжээний компаниуд ч бас энэ төсөл рүү оролцох хүсэлтэй байгаа. Тиймээс бид Тавантолгойн төслийн зах зээл цаашид ямар байх вэ зэрэг асуудлыг хөндөж ярилцсан.

-Төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орсон компаниудын хувьд монголчуудаас олж мэдэхийг хүссэн ямар нийтлэг зүйл байсан юм бол?

-Үндсэндээ Монголд ирсэн компаниудын зорилгыг хоёр хэсэгт хувааж болж байгаа юм. Нэг хэсэг нь Монголд үйл ажиллагаагаа явуулаад эхэлчихсэн компаниуд байгаа. Монголд цаашид ямар боломж байгааг судлах, нээгдээгүй байгаа өөр боломжуудыг нээж гаргаж ирэх, ийм чиглэлээр илүү өргөн мэдээлэлтэй болох зорилгтой байгаа. Харин Монголд анх удаа ирж байгаа бусад компаниудын хувьд Монголын талаар хэвлэл мэдээллээр дамжуулан танилцахаасаа илүүтэй бодитоор, өөрсдийн нүдээр харж танилцан мэдээлэл авах сонирхолтой байсан юм. Мөн бидний үзэж байгаагаар бол Монголын Засгийн газар Оюутолгой болон Тавантолгойн төслүүд дээр сайн ажилласан гэж бид үзэж байгаа юм. Тавантолгойн асуудлын хувьд олборлолтоос гадна дэд бүтцийг хөгжүүлэх зэрэг АНУ-ын компаниудын сонирхсон хэд хэдэн салбар байгаа. Яг энэ дэд бүтцийн асуудлаар судалгаа хийхэд АНУ-ын компаниуд оролцсон байна лээ. Дэд бүтцийг хөгжүүлснээр Монголын ашигт малтмал ганцхан Хятад биш дэлхийн хэмжээний бусад зах зээлд ч гарах боломж байгаа юм. АНУ-ын компаниудад байгаа технологи, үйлчилгээ болон бүтээгдэхүүн нь энэ чиглэл рүү хандсан дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд туслах боломжтой байгаа юм. Жишээ нь Тавантолгойн төсөлд оролцох сонирхлоо илэрхийлсэн “Пибоди” компани гэхэд төмөр зам барихаар төлөвлөж байна.

-Америкийн компаниуд Тавантолгойн төслийн тендерт ялалт байгуулна гэж бодож байна уу?

-АНУ-ын компаниуд юунд итгэлтэй байна гэхээр тэдэнд зөв төсөл байна, зөв технологи нь байна, мөн зөв эрмэлзэл байгаа юм. Хэрэв Тавантолгойн төслийн тендер нээлттэй, чөлөөтэй, шударга явагдвал АНУ-ын компаниуд ялна гэдэгт итгэлтэй байна.

-Хөрөнгө оруулалтын таатай нөхцөл Монголд хэр бүрдсэн гэж үзэж байгаа вэ?

 -Монголын хөгжилд уул уурхайн салбар чухал үүрэгтэй байгаа. Энэ салбар бусад салбарын хөгжилд ч нөлөөлнө. Энэ удаагийн айлчлалд АНУ-ын уул уурхайн салбарын компаниуд түлхүү оролцсон болохоор уул уурхайд анхаарлаа илүүтэй хандуулсан тал бий. Гэхдээ АНУ-ын компаниуд Монголын нэг биш нэлээд олон салбарт ажиллах сонирхлоо илэрхийлж байгаа юм. Тухайлбал, эрүүл мэндийн салбар байна. АНУ-д анагаахын хамгийн сайн үйлчилгээ үзүүлдэг компани энэ салбарын хөгжилд оролцох сонирхлоо илэрхийлж байгаа. Санхүүгийн болон даатгалын үйлчилгээний салбарт ч хамтран ажиллах бололцоо байгаа гэж харж байна. Тэгэхдээ бусад салбаруудад ч хамтран ажиллах зөндөө олон компаниуд байгаа гэдгийг хэлэх байна. Бидний хамтын ажиллагааны эхлэл амжилттай тавигдаж байна. Монголд АНУ-аас оруулж байсан экспорт 2009 онд 40 сая ам.доллар байсан бол  дараа жил нь буюу 2010 онд 115 сая ам.доллар болж байсан. Тэгвэл 2011 онд МИАТ-ийн худалдаж авсан дөрвөн “Боинг” агаарын хөлгийг оруулахгүйгээр 300 сая ам.долларын хэмжээнд хүрч байна. Энэ бол өсөлтийг харуулсан том үзүүлэлт боловч нөгөө талаараа бага тоо юм. Энэ үзүүлэлт өсөх боломж байгаа.

-Уул уурхайн ассоциацитай уул­зал­т хийсэн гэж байсан. Хувийн хэвш­­­­­лийнхнийг төлөөлдгийн хувьд ямар нэг зөвлөгөө та бүхэнд өгсөн үү?

-Анхны удаадаа харилцан ойлголцож, танилцах зорилготой л ирсэн. Бид зөвхөн эхлэлийг нь тавьсан цаашдаа харилцаа өрнөх болохоор бие биенээсээ суралцах байх. Уул уурхайн ассоциаци бидэнд маш их мэдлэг өгсөн. Зөвлөгөө гэхээсээ илүү бидний нүдийг нээсэн олон чухал мэдээллийг бидэнд хэлж өгсөн. Үүнээс гадна манай төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Бүсийн эдийн засгийн хөгжлийн агентлаг орсон байгаа. Энэ байгууллага дэд бүтцийн хөгжлийн чиглэлээр АНУ-ын 13 мужид төсөл хэрэгжүүлж байсан туршлагатай. Үүнийгээ бас монголчуудтай хуваалцахдаа баяртай байгаа.



-Элчин сайдаас асууя. Энэ бизнесийн салбарын уулзалтын нэгэн адил өөр бусад салбарын уулзалтыг ч мөн зохион байгуулахаар төлөвлөж байгаа болов уу ?

-Жонатан Эдлтон (АНУ-аас Монгол улсад сууж байгаа Элчин сайд ):

-Бид тодорхой салбарын компаниуд болон хувь хүмүүсийг хооронд нь уулзуулах үүрэгтэй байдаг л даа. Надаас гадна манай ЭСЯ-ны ажилтнууд ч бас маш сайн ажилладаг. Энд АНУ-ын бизнесийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж байх үед би өөрөө мөн энэ чиглэлийн уулзалтуудыг АНУ-д хийж байсан. “Боинг” компанийнхантай уулзалж байсан. Мөн Сиэттл хотын худалдааны хөгжлийн агентлагтай уулзалт хийсэн байгаа. АНУ-д байх үеэрээ би Монголын Архангайн Цэцэрлэг хоттой түншилж байгаа Вашингтон мужийн Гронненхейм хот болон Эрдэнэт хоттой түнш Аляскийн хотынхонтой уулзалт хийгээд ирсэн. Тухайн хотод боловсрол олж авч байгаа монгол оюутнуудтай уулзаж ярилцаж амжсан. Нийтдээ хориод оюутнууд байгаагийн дийлэнхи нь хотуудын хамтын ажиллагааны шугамаар Эрдэнэт хотоос очин сурч байгаа залуус байдаг. Тэд эдийн засаг,менежмэнтийн болон инженерийн гэх мэт олон чиглэлээр сурч байгаа бөгөөд сургалтынхаа төлбөрийн тодорхой хувийг хөнгөлүүлж байгаа юм. Тэдэнтнй уулзах байх үед Монголынхоо одоогийн нөхцөл байдал, ажиллах боломж, улс орныхоо хөшгжилд оруулж болох хувь нэмрийнхээ талаар их ярьж байна лээ. Би чадах хэрээрээ мэдээлэл өгсөн байгаа. Ер нь таны энэ асуулт олон салбарт ийм хэлбэрийн уулзалтуудыг хийх нь ямар чухал болох талаар надад сануулж өглөө гэж бодож байна.

Баярлалаа.

 Жич:

АНУ-ын бизнесийн төлөө­лөгч­дийн бүрэлдэхүүнд орсон компаниудын нэрс:

1. Appalachian Regional Commission
2. ConveyWeigh LLC
3. General Electric
4. Geonano Technology Corporation
5. Kanawha Scales and Systems Inc.
6. Kress Corporation
7. Peabody Energy
8. Phillips Machine Service Inc.
9. Rio Tinto

Тавантолгойн зөвлөх банкийг хоёроор нэмнэ

Тавантолгойн ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, олон улсын зах зээлд хувьцаа гарган, анхдагч хувьцаагаар хөрөнгө босгоход зөвлөх үүрэгтэй оролцох банкны тоог 1-2-оор нэмнэ гэж Тавантолгойн хувьцааг эзэмшигч “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн албаны дарга Ц.Цогт хэлсэн талаар “Ройтерс” мэдээлсэн байна.


Уг мэдээлэлд,

IPO хийх гол зохион байгуулагч буюу спонсороор “Германы Дойче” банк, АНУ-ын “Голдман Сакс” банкийг Монголчууд сонгосон. Мөн хувьцааны борлуулалтад оролцох, зуучлах үүрэг бүхий бэлтгэл ажилд хамтран оролцох банкаар Францын “Би Эн Пи Париба” банк, Австралийн “Маквэари” банк тус тус шалгарсан бол одоо хувьцааны борлуулалтад оролцох, хөрөнгийн биржид зуучлах, хамтран ажиллах  үүрэгтэй 1-2 банк шаардлагатай байгаа аж.

15 тэрбум ам.долларын хөрөнгөөр анхдагч хувьцаа гаргах ажлыг ирэх 2012 оноос эхлүүлэхээр төлөвлөж байгаа ба “Зөвлөх банк нэмж авах нь “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг олон улсын аль хөрөнгийн биржид арилжаалах шийдвэрээс шалтгаална гэж Ц.Цэнгүүн хэлсэн байна. Монголын Засгийн газар, төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” компани Тавантолгойн хувьцааг Хонконг, Лондоны хөрөнгийн биржид гаргахаар ярилцаж байгаа юм. Тавантолгойн баруун Цанхийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах стратегийн хөрөнгө оруулагчдын урьдчилсан шалгаруултад Хятадын “Шинхуа”, АНУ-ын “Пибоди Энержи” болон Орос, Монголын хамтарсан консорциум шалгарсан ч эцсийн шалгаруулалтын дүн гараагүй байгаа юм. Учир нь Өмнөд Солонгос, Японы хөрөнгө оруулагчид урьдчилсан шалгаруулалтын дүнд сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлсэн юм. Стратегийн хөрөнгө оруулагчдыг сонгон шалгаруулах асуудал Монголын Засгийн газрын түвшинд яригдаж буй ээдрээтэй асуудлын нэг гэж “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн албаны дарга Ц.Цогт мөн онцолсон байна. Ерөнхий сайд С.Батболд өнгөрсөн сард “Ройтерс” агентлагт ярилцлага өгөхдөө Тавантолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг парламентын дараагийн чуулганаар баталж,  хувьцааг олон улсын зах зээлд гаргах ажлыг 2012 оноос эхлүүлнэ гэдэгт итгэлтэй байна гэж хэлсэн байдаг юм.