Тавантолгой VS Ухаа худаг

“Хэлэлцээр өрнөж байна, үргэлжилж байна, тендерийн ялагч хараахан шалгараагүй бай­на”. Ажлын хэсгийнхний ан­гайх тоолонд нь амнаас унадаг энэ үгийг сонссоор байгаад зал­­хах маягтай. Тендерийн сон­­­гон шалгаруулалт хэзээ дуусч, хэдийд стратегийн хө­­­рөнгө оруулагчийг тодруулж, хэ­­зээнээс төсөл төлөвлөгөө бодит ажил болж, Монголчууд үр ашгийг нь хүртэж эхлэхийг хэ­­­лээд өгчих хүн лав ажлын хэсгийнхэнд алга.

Тавантолгой төслийн ажлын хэс­­гийн ахлагчаар Ардчилсан намын дарга, Тэргүүн шадар сайд Н.Алтанхуяг ажиллаж, аж­лын хэсгийн гишүүнээр нь Зам тээвэр, барилга хот бай­гуулалтын сайд Х.Баттулга, Зас­гийн газрын Хэрэг эрхлэх газ­рын дарга Ч.Хүрэлбаатар, Тө­рийн өмчийн хорооны дарга Д.Сугар, “Эрдэнэс МГЛ” ком­панийн гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш нар томилогдсон.

Монгол Улсын Засгийн газар Тавантолгойн орд газ­рыг эргэлтэд оруулахаар зар­лас­наас хойш цөөнгүй ху­гацаа өнгөрчээ.  Засгийн га­зар Тавантолгойн тендерийг хэр­хэн явуулахыг олон нийтийн зүгээс анхааралтай ажиглаж буй. “Эрдэнэс MГЛ”-ээс Таван­толгойн орд газрыг эргэлтэд оруулж, мөнгө олохоор хоёр ч тендерийг зарласан. Эхнийх нь Цанхийн зүүн хэсэгт “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн за­хиал­гаар олборлолт хийх ком­­па­ни, консорциумыг тодруулах олон улсын нээлттэй тендер. Нөгөө нь  Цанхийн баруун хэ­сэгт хөрөнгө оруулж, олборлолт хийн, борлуулалтаа өөрөө ха­риуцах эрх бүхий компани, кон­сорциумыг шалгаруулах тендер.

Эхнийх буюу Цанхийн зүүн хэсэгт зарласан тендерт БНЭУ-ын “MESCO steel”, ХБНГУ-ын “BBM Operta”, Авст­ралийн “Macmahon” нар өр­сөлдөж буй. Харин Цанхийн баруун хэсэгт буюу стратегийн хөрөнгө оруулагчийг тодруулах УИХ-аас баталсан 39 тогтоолын дагуу ажлын хэсгийн нөхдүүд Хятадын Шиньхуа энержи”, Японы “Иточу” болон “Мицуй” компаниудын консорциум, БНСУ-ын компаниудын нэгдэл, ОХУ-ын “Оросын төмөр зам”, Америкийн “Пибоди энержи”, Энэт­хэгийн “Жиндал стийл энд пауэр”, Бразилийн “Вале” зэ­рэг компани, консорциумтай хэ­лэлцээр хийгээд дөрвөн сарыг үдлээ.

Ямар удаан өрнөдөг хэлэлцээр, ямар их яриа хөөрөө, яасан их хүлээлт вэ. Коксжих нүүрснийхээ чанараар нэгдүгээрт зогсч буй  6,4 тэрбумын нөөцтэй Тавантолгойн ордыг  монголчууд хэнтэй хамтарч эзэмших вэ гэдэг асуудалд дэлхий хүртэл сонороо дэлдийлгээд байна.  Гэтэл монголчуудын төлөвлөгөө, төсөл нь үхэр тэргээр туулай гүйцэхтэй л адилхан урагшлах дэг.

Тендер зарлаж байна хэмээн бүтэн нэг сар, тендерийн хураангүй жагсаалтыг гаргах нэрийдлээр бас бүтэн сар, хэлэлцээрийн ширээний цаана дөрвөн сарыг өнгөрөөж буйгаас харахад энэ төслийг удаашруулах сонирхол хэн нэгэнд байгаа бололтой. Хэн нэгний ашиг сонирхолтой зөрчилдөөд байгаа болохоор хэлэлцээрийн ширээний ард уях, удаашруулах лобби хийж буйг үгүйсгэмгүй. Үүнийг ч ажлын хэсгийн гишүүн Зам тээвэр, барилга хот байгуулалтын сайд Х.Баттулга нотлоод байх шиг. Түүний хамгийн сүүлд хэвлэлд өгсөн ярилцлагаас  иймэрхүү хардлага төрөхөд хүрсэн.  Ямар сайндаа л  “Тавантолгойн ордын ашиглалт хоцорч яригдах болсон нь шулуухан хэлэхэд Ухаа худагтай холбоотой л доо. Ухаа худгийг том Тавантолгойн ордоос өрсөж эхлүүлэхийн тулд лобби ч сайн хийж, нөлөө ихтэй байж чадсан. Тэгээд л том Тавантолгойн төсөл хоцорчихсон. Ингэхгүй бол Ухаа худгийн хувьцаа үнэд орохгүй байсан шиг байгаа юм” хэмээн багрин тавин ярьсан байна лээ.

Тэгэхээр Тавантолгойн орд газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах хугацааг сунгах, энэ завсар хожих гэсэн хүмүүсийн нөлөөлөл “Хэлэлцээр хийж байна” гэх гоё үгээр хайцаалагдаад байгаа юм биш биз. Гэвч нөгөө талаас стратегийн хөрөнгө оруулагчийг их няхуур тодруулахгүй бол эдийн засгаас хараат их гүрнүүдийнхээ дургүйг хүргэчих магадлалтай учраас л урт удаан хугацаа авч байж болох. Харин Цанхийн зүүн хэсэгт “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн захиалгаар олборлолт хийх компани, консорциумыг тодруулах ажил яагаад цаг алдаад байгааг ойлгохгүй нь. Тендерт ердөө л гуравхан компани өрсөлдөж буй. Тэднээс ялагчийг тодруулахад тийм хэцүү байна гэж үү. Уул уурхайн ажил улирлын чанартай. Урин дулаан цагийг ашиглаж, хөрсөө хуулж, олборлолтоо явуулахгүй бол дахиад бүтэн жил хүлээнэ гэсэн үг. 

“Эрдэнэс МГЛ”-ийн гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш “Өнгөрсөн  оны зургадугаар сараас эхлэн зүүн Цанхийн хөрс хуулалтын ажил үндсэндээ дуусч олборлолтын ажил эхлэхэд бэлэн болоод байгаа. Уг ордоос жилд арван сая тонн нүүрс экспортлох төлөвлөгөөтэй байна. Харин энэ ондоо багтаан нүүрс угаах, баяжуулах үйлдвэрийн барилгын ажлыг эхлүүлж, 2013 онд ашиглалтад оруулах юм” хэмээн гоё мөрөөдөл зурж байсан нь яачихав.  Гэтэл Тавантолгойн ордтой хүй нэгтэй Ухаа худгийн ордод “Энержи ресурс” компани Монголд анхны гэх тодотголтой нүүрс баяжуулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулчихлаа. Энэ нь хувь ба хувьсгалын ажлын хурд ямархуу ялгаатай өрнөдгийн нэг үзүүлэлт юм.

Албаны эх сурвалжийн хэлснээр стратегийн хөрөнгө оруулагчийг энэ зургадугаар сард тодруулахаар товлож буй гэх. Үнэндээ зургаан сар хэлэлцэж  байж арайхийн тодрууллаа гэхэд монголчууд долдугаар сардаа баярлаж, наймдугаар сардаа амарч энэ тэр болсоор ирэх онд энэ янзаараа сууж байвал иргэд минь битгий гайхаарай. Энэ нь төрийн ажлын байдгаараа л чармайж, зүтгэж буй байгаа бүх хурд шүү дээ.

Б.Энэбиш: “Эрдэнэс Тавантолгойн”-н гүйцэтгэх захирлыг энэ сард тодруулна

Тавантолгой ордын Зүүн цанхийн хэсэгт олборлолтын үйл ажиллагаа явуулах компани, Баруун цанхийн хэсэг дэх стратегийн хөрөнгө оруулагчийг энэ сард шалгаруулж дуусахаар болсон байна.

Олборлолтын үйл ажиллагаа явуулах гадаадын компанитай арав хүртэл жилийн гэрээ байгуулах аж. Энэ хугацаа дуусангуут "Эрдэнэс Тавантолгой" компани өөрөө олборлолт явуулах юм уу дотоодын компанийг оруулах асуудал яригдах боломжтой болох ажээ.

Хөрс хуулалтын ажил хийгдсэн байгаа бөгөөд борлуулалтын гэрээг үзэглэх юм бол нүүрсээ ачуулахад бэлэн болсон гэж байна. Тавантолгойн ордын Цанхийн зүүн хэсэгт тэрбум гаруй тонн нүүрс байгаагийн 78 хувь нь коксжих нүүрс бол баруун хэсэгт 1.2 тэрбум тонн нүүрс байгаагаас 68 хувь нь коксжих нүүрс юм байна.

Төмөр зам, усан хангамж, боловсруулах үйлдвэр байгуулах асуудал ойрын үед тодорхой болно. Усан хангамжийн асуудал дээр ярихад 65 км газраас хоолой татна. Мөн гүний усны нэмэлт хайгуул хийнэ гэж төлөвлөжээ.

“Говьд хэрэгжиж байгаа төслүүдэд шаардлагатай усыг хоолой татаж гадаргын уснаас хангах асуудал байгаа. Ингэхдээ усны урсацыг бууруулахгүйгээр, байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй байхаар хийх ёстой” гэдгийг Эрдэнэс МГЛ компанийн захирал Б.Энэбиш онцолсон.

Тавантолгойн хувьцааны тодорхой хувийг олон улсын бирж дээр арилжаалахад "Голден сакс", "Дочи" банкууд голлох үүрэгтэй оролцохоор болсон байгаа.

Лондон, Хонгконгийн хөрөнгийн биржийн алинийг нь сонгох вэ, хоёулан дээр нь гаргаж болох уу зэрэг асуудал яриа хэлэлцээрийн түвшинд явж байгаа юм байна. Тавантолгойн хувьцааг олон улсын бирж дээр арилжаалахад олон шалгуур үзүүлэлтийг тавьдаг талаар мэргэжилтнүүд манайд зөвлөж байна.

Хувьцааг ирэх сарын эхээр гаргах төлөвлөгөөтэй бөгөөд "Эрдэнэс Тавантолгой"-н гүйцэтгэх захирлын асуудлыг энэ сард багтаан шийдвэрлэх тухай Б.Энэбиш дарга хэлсэн юм.

Тавантолгойгоос эхтэй таван хомсдол

Уржигдархан л 34 хэм хүртэл хална гэсэн сэрэмжлүүлэг тарахад хамаг нимгэн, ганган хувцсаа бэлдсэн маань өчигдөр өглөөний хүйтэн борооноор эсрэгээрээ эргэлээ. Энэ бол амьдралд тохиолддог санамсаргүй бэрхшээлүүдийн л нэг. 

Үүнтэй адил улс оронд маань тооцоолоогүй үүссэн энэ цагийн даваа бол шатахууны хомсдол. Гэв гэнэт “ах” нар үнээ нэмээд, бид эндээс зоосоо тоолоод сууна чинээ хэн ч таамаглаагүй. Төрөөс татварыг нь тэглээд ч өнөөх импортлогчид сурсан зангаа тавьсангүй. Зарим шатахуун түгээх станцад дизелийн нэг литр нь 1640 төгрөгтэй тэнцэж байна гээд бод доо. Аялал, жуулчлалын улирал эхэлж байхад бид хөл дүүжлэх унааныхаа “хоол”-оор дутаж явах гэж. 

Ийм л хүндхэн нөхцөл эдийн засгийн цаг агаарын таамаглагдаагүй оршил болж хувирлаа. Монгол Улс хар алтны хоосролд живж байхад Ерөнхийлөгч хойд хөрш рүү айлчлал хийснийг Кремлийн хэвлэлүүд “Ц.Элбэгдорж шатахууны асуудлаар Москвад хөл тавьжээ” хэмээн нийтэлж байв. Үүнээс гадна “Д.Медведев Тавантолгойн лоббийг хийхээр Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийг Кремльд дуудсан” гэсэн дуулиант мэдээ хэвлэгдэж байсан билээ” хэмээн “Улс төрийн тойм” сонин тоймлон бичиж байв. 

“Монголын баялгийн шинэ нөөцийг ашиглах хамтарсан төслүүдийн хүрээнд нягт уялдаатай шийдвэрлэхийг зорьж байгаагаа хоёр талаас мэдэгдэв. Монгол Улсад нийлүүлэх газрын тосны бүтээгдэхүүний тогтвортой нийлүүлэлтийг хангах боломжтой арга замыг судалж үзэхийг холбогдох байгууллагуудад үүрэг болгохоо Оросын тал энэ үеэр илэрхийлсэн юм” гэж www.president.mn цахим хуудаст тэмдэглэсэн нь гадаад, дотоодын хэвлэлүүдийн хэлснийг баталлаа. 

Яг энэ зуур Ерөнхий сайд цагаан хэрэмийн вант улсыг зорьж 500 сая ам.долларын зээлийн хүсэлтээ нэг мөр “араанд” нь хийх зорилготой байсан. Хэдэн жилийн өмнө яригдсан 300 саяын зээл одоо хэр нь луутай аяганы эздээс сураггүй байгааг санахад энэ удаад найдлага тавихад эрт байна. “Монголын нууц товчоо”-нд “Орондоо унтах завгүй орчилдон тэмцэлдэж...” гэсэн байдаг. Энэ нь одоогоор бол албан тушаалын төлөөх өрсөлдөөнтэй их төстэй. 

Тэгж “Орчилдон тэмцэлдсэний” үр дүнд яадаг байсан бэ! Нэг бол бусдад хөнөөлгүүлнэ. Нэг бол эрх мэдлийг булаан авч хан, ханлиг болцгооно. Дараа нь яг түүн шигээ дараагийн ээлжийнхэндээ араасаа хутгалуулах зэргээр зүй бусаар булаасан титмээ алдахдаа дайварт нь амь насаа хамт тушаана” гэж нийтлэлч Гангаа “Baabar.mn”-д бичсэн нийтлэлдээ дурдсан байдаг. XIII зууны өнгөрсөн үе эргэн ирсэн мэт өнөөдөр бид Тавантолгойгоороо дэнчин тавиад элдэв сандал, ширээ, шатахуун, түлш, улаан, ногоон дэвсгэртийн төлөө үхэлдэн тэмцэлдэж байна. Эцсийн дүнд нь Тавантолгойн олборлогчийн тендерийн шалгаруулалт сар сараар хойшилж, тэр гэхийн аргагүй сар бүр сунгагдаж байна. 

Хүүхдийг чихрийн цаасаар хуурдгийн адилаар өмнийн говийн баялгийг хэдэн улаан дэвсгэрт, хэдхэн тонн нефтиэр арилжих вий гэж зарим судлаач үзэж байна. Тэд “Үндэсний аюулгүй байдал” гэж хэчнээн лоозон өргөөд ч төр, засгийн мэдэлтнүүд арьсаа хамгаалсан наад захын танилцуулгаас өөрийг хийгээгүй хэвээр. Доктор С.Авирмэд “Монгол Улс үндэсний аюулгүй байдлаа алдлаа” гэсэн бол Үндэсний “Соёмбо” хөдөлг өөний тэргүүн Б.Лхагважав “Тавантолгойгоор овоглосон үнэт цаасаар луйвар хийж байна” гэсэн. 

Харин “Монгол 999 Үндэсний нэгдэл”-ийн ТУЗ-ийн дарга Б.Аюуш “Монголчуудыг Тавантолгойгоос гээлээ” гэж мэдэгдсэн. Ингэхээр бид: 

1. Үндэсний аюулгүй байдлын хомсдол

2. Үнэт цаасны шударга хуваарилалтын хомсдол 

3. Нутагтаа монголчуудаа ажиллуулах эрхийн хомсдол 

4. Шатахууны хомсдол

5. Мөнгөний хомсдол зэрэг таван зүйлээр Тавантолгойнхоо дэнчинд барьцаалагдчихлаа. Эцсийн зөв нүүдэл хэнийх вэ. Хэрэв хэн ч нүүхгүй бол бид хаана очих вэ? 

Брокерийн пүүсүүдийн тоонд бус чанарт анхаармаар байна

Монголын Хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагааг сайжруулснаар зах зээлийн багтаамж томрох нь тодорхой боллоо. Гэхдээ энэ нь брокерийн пүүсүүд олшрох ёстой гэсэн үг биш. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос албан ёсны эрхээ авч брокер, дилер, андеррайтерийн үйлчилгээ үзүүлж буй компанийн тоо өнөөдөр 70 хүрчээ. Энэ тоо хоёр cap гаруйн өмнө 47 байсан юм. Одоо дахиад хэчнээн компани ийм эрх авахаар дугаарлан зогсож буйг мэдэх аргагүй ч хөрөнгийн зах зээл рүү хошуурах үзэгдэл газар авч буй нь тодорхой.

Үнэндээ брокерийн үйлчилгээ үзүүлэгчид гэнэт ингэж олширсон нь хөрөнгийн захын арилжаанд оролцдог хэдхэн зуун хүнд зориулагдаагүй. "Эрдэнэс-Тавантолгой"-н хувьцааг иргэдэд өмчлүүлэх болсонтой холбоотой. Энэ маягаар 71 мянган га талбайд буй 6.4 тэрбум тонн нүүрсийг ухаж эхлээгүй байхад санхүүгийн зах зээлд хавтгайрах үзэгдэл гарч эхэллээ.

Мэдээж ийм эрх нэмж олгох нь буруу гэж хэлэх аргагүй. Гэхдээ брокер, дилерийн компанийн эрх олгох шалгуурыг өндөрсгөж болно. Ядаж л дүрмийн санг нь нэмж тогтоовол тоог нэмэх бус чанарт анхаарч эхэлнэ. Манай улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа брокерийн пүүсүүд иргэдийн хөрөнгийг зарах, захиалах л эрхтэй болохоос хүний мөнгийг шууд авчихаж чадахааргүй байдаг. Энэ нь тухайн брокерийн компани дампуурсан ч иргэдийн хувьцааг үрэн таран хийхгүй гэсэн үг.

Одоо Хөрөнгийн биржийн дэд бүтцийг сайжруулснаар энэ байдал бүр ч баталгаажна. Өмнөх цэнхэр, ягаан тасалбартай холбоотой зарсан, үрсэн асуудал бол өөр зүйл. Хэрвээ өнөөх 70 компани нь түрүүчээсээ дампуурч эхэлвэл яах вэ. Зах зээлийн нэр хүнд унаж, иргэд дахиад л өөр компанид харилцагч болно. Энэ зуур ямар их ажил, чирэгдэл болох билээ. Тийм үед иргэдийн данс нээлгэсэн таван мянган төгрөг юу ч биш. Тиймдээ л энэ салбарт анхаарах, гэнэтхэн ийм олноор нь брокер, дилер, андеррайтерийн үйлчилгээ үзүүлэх эрхийг олгох асуудлыг шүүмжлээд байгаа юм.

Хэдхэн жилийн өмнө хадгаламж зээлийн хоршоо олноороо байгуулагдаж, шил дараалан дампуурсны дараа ийм асуудлыг дахин гаргахгүйн тулд Санхүүгийн зохицуулах хороо байгуулагдсан. Гэхдээ энэ хорооныхон эдүгээ дараалсан дампуурлын сургамжин дээр бий болсноо мартсан бололтой.

Санхүүгийн зохицуулах хорооны үнэт цаасны газрын орлогч дарга Х.Тулгаагаас зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Брокерийн пүүсийн тоо 70 хүрчээ. Ингэж олшроход сөрөг тал бий юм биш үү?
-.Мэдээж оны өмнөхөн 40 байсан брокерийн пүүс яахаараа 70 болчихов гэж гайхах хүмүүс гарч ирнэ. Гэхдээ энэ бол энгийн л зүйл. Зах зээлд олуулаа оролцох нь муу биш шүү дээ. Харин ч энэ дунд шударга өрсөлдөөн явагдана.

-Танайхаас энэ тал дээр ямар шалгуур тавьдаг вэ?
-Үнэт цаасны тухай хууль, Санхүүгийн зохицуулах хорооны журмын дагуу эрх олгож байна. "Эрдэнэс-Тавантолгой"-н хувьцааны сургаар өмнө нь иргэдэд тараагаад байсан цэнхэр, ягаан тасалбартай холбоотой хэрэг олноороо сөхөгдөж байна. Үүнээс болж "Эрдэнэс инвест", "Санар" зэрэг компаниудын эрхийг цуцалсан. Дүрмийн сангаас нь давсан их мөнгөний өрөнд орохоор дампуурахаас цаашхи зүйл яригдана. Гэхдээ дампуурснаар юуг ч шийдэхгүй шүү дээ.

Иргэд энэ салбарын талаар ойлголтгүй ч гэртээ ойрхон ч юм уу, байгуулагдсан оныг нь харж байгаад брокерийн пүүсээ сонгохгүй нь тодорхой. Дампуурсан компаниудын олонхи нь их хувьчлалаар байгуулагдсан байсан. Тэгэхээр брокерийн пүүсийн байгуулагдсан он нь чухал гэж ухуулах нь зохисгүй. Долоо хоногийн өмнө байгуулагдсан компани ч сайн үйлчилгээ үзүүлж болно шүү дээ.
Дээр дурьдснаар иргэд энэ зах зээлийн талаар ойлголт муутай байгаа.

Харин өнгөрсөн бүх зүйлээ хаяад зах зээлээ хөгжүүлэхэд анхаарах хэрэгтэйг мэргэжилтнүүд хэлж байна. Монголын хөрөнгийн биржид хийж буй технологийн шинэчлэлийг ирэх оны эхээр бүрэн хийж дуусна. Дээр нь дэлхийн зах зээл дээрээс хувьцаа авах боломжийг бидэнд олгож, олон улсын брокерийн үйл ажиллагаа явуулдаг компани ч Монголд салбараа нээгээд байна.

Брокер, дилерийн үйлчилгээг хэрхэн өргөжүүлэх боломж байгааг сонирхож хэд хэдэн брокерийн пүүсээр орлоо. Тэдний хэлж буйгаар брокерийн пүүсүүд үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж, орон нутагт салбараа нээх, хотын захад амьдардаг иргэдэд хүртээмжтэй ажиллах хэрэгтэй аж. Орон нутагт амьдардаг иргэд энэ зах зээлийн талаар мэдээлэлгүйн улмаас хаа холоос хувьцааныхаа ногдол ашгийг авахаар ирж, замын зардалдаа шатаад буцсан тохиолдол олон бий. Санхүүгийн зохицуулах хорооноос үүнийг шийдэхийн тулд банкуудын хөрөнгийн зах руу татан оролцуулахаар болсон. Учир нь Монгол орны өнцөг булан бүрт хүрч чадсан санхүүгийн үйлчилгээ бол зөвхөн банк хэмээн үзсэнтэй холбоотой.

Эхнээсээ "TDB" нэртэй брокерийн пүүс байгуулагдаад ажиллаж байна. Ямар ч байсан "Эрдэнэс-Тавантолгой"-н хувьцаа, Засгийн газрын энэ их бонд байгаагүй бол брокерийн үйлчилгээ ингэж өргөжихгүй байлаа. Тиймээс брокерийн үйлчилгээ үзүүлэгчдэд тавих шаардлагыг өндөрсгөж, тоонд бус чанарт анхаарах хэрэгтэй болов уу.

Стандартгүй брокеруудаа яах вэ?

Монголын хөрөнгийн бирж дэлхийн жишигт хүрэх замдаа гараад багагүй хугацааг үдлээ. Хөрөнгийн биржид шинэ технологи нэвтрүүлэх үйл ажиллагаа ид үргэлжилж байна. Гэвч бас хөрөнгийн биржийн хөгжлийг хойш татах хүчин зүйл байсаар л.

Хамгийн түрүүнд хөрөнгийн биржийн арилжааг гардан гүйцэтгэгч болох брокер дилерийн компаниудын үйл ажиллагаанд шинэчлэл хэрэгтэй болжээ. Өнөөгийн нөхцөлд брокер дилерийн компанийн стандарт хангасан компани тун ховор байна. Ялангуяа анх хөрөнгийн бирж байгуулагдах үед бий болсон брокерийн компаниуд өнөөдөр яг л "сэтэртэй морь" шиг болсон гэнэ.

Анхдагчууд нэг ёсондоо хүчээр л байгуулагдчихсан брокер нэртэй ганц xoёp хүн ажилладаг л газар. Бараг нэг хүн л бүхэл бүтэн компанийн үйл ажиллагааг хариуцна. Компанийн үйл ажиллагаа явуулах байр сав гэвэл бүр худлаа. Цүнхэндээ компанитай эдгээр нөхдүүд өнөөдөр Хөрөнгийн биржид анхдагч нэртэйгээр бараг л "хаан" аятай суудаг гэнэ.

Гэтэл Санхүүгийн зохицуулах хорооноос гаргасан стандартын дагуу брокер дилерийн компанийн үйл ажиллагаа явуулах байр талбай, өрөө тасалгаа ямар байх ёстойг тодорхой зааж өгсөн байдаг. Анхдагч нэртэй компаниудад тэр стандартыг мөрдөж ажилладаг нь тун ховор. Үндсэндээ Хөрөнгийн бирж дэх арилжааны суудлаар л компанийнх нь байр хязгаарлагдана.

Гэтэл иргэдэд үйлчлэх, зөвлөгөө өгөх өрөө, хүлээн авах энэ тэр гээд бүх зүйл тодорхой стандарттай. Ядаж л хэн нэгэн нь том хөрөнгө оруулалт хийх гээд ганцаарчлан зөвлөгөө авах гэхээр нийтийн байранд үйлчлэх болдог аж. Энэ мэтээс болж иргэд хохирдог ч анхдагч компаниуд санхүүгийн зохицуулах хороо, хөрөнгийн биржийн хүрээнд "томорчихсон" учраас хэн ч яаж ч чаддаггүй юм байна.

Брокер дилер, андеррайтер гээд бүхий л үйл ажиллагаа стандарттай. Харин тэдгээр компаниудад стандарт баримтална гэх ойлголт огт байхгүй.

Монголын хөрөнгийн бирж анх байгуулагдахдаа 13 брокер дилерийн компанитайгаар байгуулагдсан. Харин одоо энэ тоо өсч, 49 болжээ. Шинээр 10 гаруй компани брокер дилерийн үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрлөө авчихсан байгаа гэнэ. Стандартгүйгээр үйл ажиллагаа явуулдаг энэ жишиг харин шинээр байгуулагдаж буй компаниудын хувьд тийм ч айхтар асуудал болчихоогүй байгаа юм байна. Харин эсрэгээрээ аль болох шинэ технологи нэвтрүүлж, хэрэглэгчиддээ шуурхай үйлчлэхийг зорих аж.

Гэтэл нөгөө талд нь хуучцуул гэж хаашаа ч хөдөлдөггүй хэсэг бүлэг хүмүүс байна аа. Тэд шинэчлэгдэж, өөрчлөгдөх талаар бодохыг ч хүсдэггүй гэж ойрын эх сурвалж хэлсэн. Тэгэхээр хөрөнгийн биржийнхээ үйл ажиллагааг дэлхийн төвшинд хүргэе гэж байгаа юм бол түүний гол "хөдөлгүүр" болсон брокерийн компаниудаа яах вэ.

Адилхан л шинэчлээд, өөрчлөөд, дэлхийн төвшинд хүргээд явах ёстой. Харин тэр ажил хийгдэж байгаа эсэхийг сайн мэдэхгүй юм. Ямар ч байсан брокерууд олон улсын сургалтад суулаа гэх мэдээ, мэдээлэл хааяа чих дэлсэх болсон билээ.

Энэ янзаар байдал үргэлжилбэл ямар хор уршигтай вэ. Яг өнөөгийн нөхцөлд манай хөрөнгийн биржийн техник, технологи 1990-ээд оны үеийнхээрээ байгаа. Өөрөөр хэлбэл, арилжаанд оролцохын тулд заавал Хөрөнгийн бирж дээр очиж, захиалгын гэрээг өөрийн биеэр үзэглэж байж хувьцаа худалдаж авна. Харин өдөр бүрийн арилжаа хийгдэх хугацаа ердөө гурван цаг. Энэ хугацаанд ажил төрлөө зохицуулаад, хөрөнгийн биржийг зориод ирлээ гэж бодъё. Гэтэл мөнөөх ганц хүнтэй компанийн хүн нь байхгүй бол яаж ч чадахгүй. Зөвлөгөө авах хэрэгтэй үйлчлүүлэгч арилжаагаа дуусгахыг нь хүлээхээс өөр аргагүй болдог аж. Тэгээд утсаар яриад хэлэхээр шуудхан л амжихгүй гэж хариулдаг гэж байгаа. Ингээд л ганц хүнтэй брокероор үйлчлүүлснээрээ тухайн иргэн хохироод л үлдэнэ.

Дараагийн удаад дахиад л цаг, заваа гаргаад ирнэ. Дахиад л ганц хүнтэй брокер ажилдаа ирээгүй байвал яах вэ. Яаж ч чадахгүй. Бүр арилжааны цаг дуусаагүй байхад шуудхан л "ажилтай болчихлоо" гээд явчихдаг тохиолдол ч байдаг гэнэ. Үүнийг нь Санхүүгийн зохицуулах хороо ч юм уу бусад хариуцсан байгууллагад хэлдэг ч ямар ч арга хэмжээ авагдахгүй.

Өнөөдөр хөрөнгийн биржээ дэлхийн төвшинд хүргэнэ гэж байгаа ч брокер дилер, андеррайтерийн
компаниуд нь харин нэг иймэрхүү л байна даа.

Уг нь брокер дилерийн үйлчилгээнд стандарт байхгүй биш байгаа шүү дээ. Бэлэн байгаа стандартыг мөрдүүлээд явж болмоор санагдах юм. Бүр боломгүй бол эрхийг нь цуцалчих хэрэгтэй шүү дээ. Тийм зориг, хууль дүрмээ дээдлэх ухаан Санхүүгийн зохицуулах хороонд байхгүй гэж үү.

Нөгөөтэйгүүр ганцхан хуучцуул компаниудыг ч хэлэх гэсэнгүй. Шинээр байгуулагдаж буй брокер, дилерийн компаниудад ч бас асуудалтай нь олон л байгаа. Тэд энд хатуухан шиг шаардлага тавиад, шаардлагыг хэрэгжүүлж чадахгуйг нь "зайлуулах" ёстой. Тэгж байж, дэлхийн төвшний хөрөнгийн биржийн үйлчилгээнд шилжинэ.

Ер нь тэгээд тооноос илүү чанарыг эрхэмлэх хэрэгтэй биз дээ. Хэрэгтэй хэрэггүй олон брокер байснаас чанартай, мундаг үйлчилгээтэй цөөн байсан нь дээр. Иргэддээ ч амар, хаана очих вэ, яах вэ гэж толгойгоо гашилгахгүй. Тэгэхээр эцсийн дүндээ стандартгүй энэ олон брокерийн компаниудыг "зайлуулаад" стандарт хангасан, бүр дэлхийн хэмжээнд ажиллачих чадвартай цөөн хэдэн брокертойгоо үлдье.

“Эрдэнэс Тавантолгой” олон улсын банкуудаас зээл авахаар ярилцаж байна

Ирэх оны эхээр олон улсын бирж дээр IPO хийхээр төлөвлөөд байгаа “Эрдэнэс Тавантолгой” компани IPO хийхээс өмнөх санхүүжилтээ хэрхэн хийх нь тодорхойгүй хэвээр байгаа.

Дэлхийн банкны Монгол улсын эдийн засгийн нэгдүгээр улирлын тайланд тус компанийг 500 сая ам.долларын бонд гаргана. Үүнээс 250 саяыг нь уурхайн үйл ажиллагаанд, 250 саяыг нь Хүний хөгжил санд төвлөрүүлж магадгүй хэмээн дурдсан байв. Байгуулагдсанаасаа хойш хөрс хуулалт гээд багагүй ажил хийсэн “Эрдэнэс Тавантолгой” ганц ч төгрөгийн орлогогүй, зээлээр “амьдарч” байгаа компани.

“Эрдэнэс Монгол” компанийн Гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш өчигдөр болсон Mongolia Capital Raising&Investvent чуулган дээр ““Эрдэнэс Тавантолгой” компани олон улсын томоохон хөрөнгө оруулалтын банкуудаас зээл авах талаар ахисан түвшинд яриа хэлэлцээр хийгдэж байна” хэмээн хэлсэн. Ийнхүү зээл авах болсон шалтгааныг мэргэжилтнүүд олон янзаар тайлбарлаж байгаа юм.

УИХ-ын гишүүн О.Чулуунбат “Тавантолгойн төслийг зээлээр эхлүүлбэл бидэнд ашигтай. Жаахан үнэд хүргэж байгаад IPO-гоо гаргая. Хэрэв зээл авахаар  бол энэ зөв алхам гэж хувьдаа бодож байна” гэсэн юм. 

Харин зарим хүмүүс “Эрдэнэс Тавантолгой”-г үйл ажиллагааны хөрөнгөгүй болчихоод санхүүжилт хайж байгаа юм хэмээн тайлбарлаж байгаа юм.

"Эрдэнэс Тавантолгой" бонд гаргах уу

"Эрдэнэс Тавантолгой" компанид бонд гаргах тухай асуудал чих дэлсэж байна. Тус компани хөрс хуулалтын ажил явуулж, нүүрс ачуулахад бэлэн болсон. Мөн Хүний хөгжил санд тодорхой хэмжээний мөнгө оруулах үүрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, тус компанид үйл ажиллагааны зардлаас гадна Засгийн газрын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд хөрөнгө шаардлагатай байгаа юм.

Хэрэв үүргээ биелүүлэхгүй бол хүн бүрт олгож буй 21 мянга, оюутны 500 мянган төгрөгийн хишиг тасрана гэсэн үг. Уг нь 400 тэрбум төгрөгийн орлого бүрдүүлэх асуудлыг Тавантолгойн гэрээг байгуулж, хөрөнгө оруулагч нараас гаргуулах байдлаар төлөвлөсөн. Гэвч стратегийн ач холбогдол бүхий уг гэрээг тийм ч амар байгуулчихаж дөнгөхгүй нь бололтой.

Үүнтэй холбогдуулж Дэлхийн банкнаас "Хэрэв Тавантолгойн гэрээгээр төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлж чадахгүй бол ялангуяа гадаадад бонд гаргах орчин таагүй байгаа нөхцөлд алдагдлын санхүүжилтийг бүхэлд нь дотоод зах зээлээс гаргах хэрэгтэй болно. Ингэснээр эдийн засгийн энэхүү өсөлтийн үед зээл шаардлагатай хувийн салбарынхныг шахан гаргахад хүргэнэ" хэмээн анхааруулж байсан. Өөрөөр хэлбэл, Тавантолгойн гэрээг байгуулж, хөрөнгө оруулагч нараас мөнгө салгаж чадаагүй тохиолдолд "Эрдэнэс Тавантолгой" зайлшгүй бонд гаргах замаар санхүүжилт хийх шаардлагатай тулгарах болно. Ингэснээр олон бэрхшээлийг дагуулах эхлэлийг тавина шүү хэмээн анхааруулсан нь энэ.

"Эрдэнэс Тавантолгой" бонд гаргах асуудлаар Сангийн сайдаас тодруулахад "Үүнийг тус компаниас асуу. Ер нь Хүний хөгжил сангийн хөрөнгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлэх үүргээ биелүүлэх ёстой" гэсэн хариулт өглөө. Гэхдээ бонд гаргах асуудал огт байхгүй хэмээн үгүйсгээгүй юм. Харин "Эрдэнэс МГЛ"-ийн гүйцэтгэх захирал Д.Энэбиш бонд гаргах асуудлыг үгүйсгэж байна.

Тавантолгой зургаа биш 7.5 тэрбум тонны нөөцтэй

-Тавантолгойн хөрөнгө оруулагч энэ сард тодорхой болно-

Тавантолгой ордын Зүүн цанхийн хэсэгт олборлолтын үйл ажиллагаа явуулах компани, Баруун цанхийн хэсэг дэх стратегийн хөрөнгө оруулагчийг энэ сард шалгаруулж дуусна хэмээн "Эрдэнэс МГЛ" компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Энэбиш хэлэв.

Олборлолтын үйл ажиллагаа явуулах гадаадын компанитай 5-10 жилийн гэрээ байгуулах аж. Уг хугацаа дууссаны дараа "Эрдэнэс Тавантолгой" компани өөрөө олборлолт явуулах эсвэл дотоодын
компанийг оруулах асуудал яригдах юм байна. Ерөнхийдөө хөрс хуулалтын ажил хийгдсэн. Хэрэв борлуулалтын гэрээг үзэглэх юм бол нүүрсээ ачуулахад бэлэн болсон аж.

Бид Тавантолгой ордыг зургаан тэрбум тонны нүүрсний нөөцтэй хэмээн үздэг. Тэгвэл Австралийн жорк (олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн, нөөцийг хамгийн нарийвчлан тогтоох ангилал) ангилалаар 7.5 тэрбум тонн нүүрсний нөөцтэй нь тогтоогдсон байна.

Үүнээс Цанхийн зүүн хэсэгт тэрбум гаруй тонн нүүрс байгаагаас 78 хувь нь коксжих нүүрс гэнэ. Харин баруун хэсэгт 1.2 тэрбум тонн нүүрс байгаагаас 68 хувь нь коксжих юм байна. Б.Энэбиш дарга цаашид Тавантолгойд шийдвэрлэх шаардлагатай олон ажил байгааг хэлсэн. Тухайлбал, төмөр зам, усан хангамж, боловсруулах үйлдвэр байгуулах асуудал ойрын үед тодорхой болох аж. Усан хангамжийн хувьд 65 км газраас хоолой татахаас гадна гүний усны нэмэлт хайгуул хийх юм байна. Гэхдээ Орхон голоос ус татаж уул уурхайд ашиглах нь байгаль орчинд ноцтой нөлөөлнө хэмээн олон хүн үзэж байгаа. Энэ талаар тэрбээр "Говьд хэрэгжиж байгаа төслүүдэд шаардлагатай усыг хоолой татаж гадаргын уснаас хангах асуудал яригдаж байгаа. Ингэхдээ усны урсацыг бууруулахгүйгээр, байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй байхаар хийх ёстой хэмээн ойлгож байна" гэв.

Түүнчлэн, Тавантолгойн хувьцааны тодорхой хувийг олон улсын бирж дээр арилжаалах асуудал ид яригдаж байгаа аж. Уг үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд "Голден сакс", "Дочи" банкууд голлох үүрэгтэй  оролцох юм.

Одоогийн байдлаар бэлтгэл ажлын төлөвлөгөө гарган явж байна. Лондон, Хонгконгийн хөрөнгийн биржийн алин дээр нь гаргах уу, эсвэл хоёулан дээр нь гаргах уу зэрэг асуудал яриа хэлэлцээрийн түвшинд явж байгаа юм байна. Олон улсын судлаачид Тавантолгойн хувьцааг олон улсын бирж дээр арилжаалахад компанийн засаглал, хараат бус байдал зэрэг олон шалгуурыг чухалчлан авч үзэх хэрэгтэй хэмээн зөвлөж байгаа аж. Ерөнхийдөө хувьцааг ирэх сарын эхээр гаргах төлөвлөгөөтэй байгаа юм байна.

Үүнээс гадна "Эрдэнэс Тавантолгой"-н гүйцэтгэх удирдлагатай холбоотой асуудлыг энэ сард багтаан шийдвэрлэх тухай хэлсэн. Одоогийн байдлаар тус компанид 180 орчим хүн ажиллаж байгаа. Цаашид зарим албан тушаалд гадны өндөр туршлагатай мэргэжилтэн тавих шаардлагууд бий болжээ.

''Тавантолгойтой холбоотой зүйлийг надаас бүү асуу"

Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайд Д.Зоригт Эдийн засгийн байнгын хорооны өчигдрийн хуралдаанаар стратегийн орд газрууд болон Тавантолгойн ордтой холбогдуулан гишүүдийн асуултад хариулав.

Түүнээс УИХ-ын гишүүн Д.Ганхуяг УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолын хэрэгжилтийн тайланг нэхсэн юм. Дээрх Тавантолгойн ордтой холбоотой тогтоолын хэрэгжилтийг өнгөрсөн оны намрын чуулганаар тайлагнах байсан ч одоог хүртэл хэрэгжээгүй аж.

Төмөртэйн хүдэр, Цагаан суварга зэрэг ордыг 2010 оны Монгол Улсын үндсэн чиглэлд тусгасан ч байдал урьдын адил байгааг ч хэлсэн. Түүнийг Д.Ганхуяг гишүүн 39 дүгээр тогтоолыг ойлгохгүй яваад байна гэж хэлснээр тэдний "дуусдаггүй" маргаан үргэлжлэв.

Д.Зоригт "Би ажлаа л хийж байна. Та намайг захиалгаар гүтгэлээ. Би сонингоор дамжуулж ажил хиймээргүй байна" гэсэн юм. Д.Ганхуяг гишүүн ч "Тийм зүйл" байхгүй гэв. Мөн сайд Тавантолгойтой холбоотой асуудлыг Ажлын хэсгийн ахлагч Н.Алтанхуяг хариуцаж байгаа хэмээн "Дахин надаас Тавантолгойн ордтой холбоотой зүйл бүү асуу" гэсэн мессежийг байнгын хорооны гишүүдэд түгээв.

Стратегийн орд бүрээс иргэдэд хувь хүртээе

Монгол Улсын Засгийн газраас 2011 оны гуравдугаар сарын 31-ний өдрөөр тасалбар болгон "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК-ийн хувьцааны арван хувийг Монгол Улсын нийт иргэдэд эзэмшүүлэхээр болсон.

Нарийвчилсан тоогоор Монгол Улс хоёр сая 796 мянган иргэнтэй. "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК-ийн нийт хувьцааны 10 хувь нь 1.5 тэрбум ширхэг хувьцааг эзэмшинэ. Үүнийг нийт хүнд хуваахаар нэг хүнд 536 ширхэг хувьцаа ногдож буй.

Гэвч өнөөдрийг хүртэл нэг ширхэг хувьцааны нэрлэсэн үнэ тодорхойгүй хэвээр байна. Нэг хэсэг олны анхаарлын төвд байсан "Эрдэнэс Тавантолгой"-н хувьцаа чухамдаа хэзээнээс хэрхэн тараагдах нь иргэдэд хүлээлт үүсгэсэн хэвээр байгаа юм. Тавантолгойн орд "Ухаа худаг, Цанхийн зүүн, баруун, Зүүн, Бортолгой гэсэн таван хэсгээс бүрддэг. Зүүн болон Бортолгойн хэсэгт нэмэлт хайгуул, судалгааны ажил хийх зайлшгүй шаардлагатай хэмээн ярьдаг.

Харин Ухаа худгийн хэсэгт "Энержи ресурс" ХХК үйл ажиллагаа явуулдаг. "Энержи ресурс"-ын эзэмшиж буй талбайд Тавантолгойн нийт нүүрсний нөөцийн дөрвөн хувь нь байдаг гэх боловч коксжих нүүрсний нь 20 хувь байгаа хэмээдэг. Тавантолгойн ордын Цанхийн зүүн хэсэгт орон нутгийн "Тавантолгой" ХХК хоёр талбайд лиценз эзэмшдэг бол БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай "Дайцеку" ХХК нэг лиценз эзэмшдэг ажээ.

Тодруулбал, Тавантолгойд дөрвөн компани үйл ажиллагаа явуулдгийн гурав нь хувийн компани юм байна. УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдааны үеэр зарим гишүүд Монгол Улсын иргэн бүрт эзэмшүүлэхээр болсон "Эрдэнэс Тавантолгой"-н 536 ширхэг хувьцаатай холбогдуулан жижиг Тавантолгойн орд, "Энержи ресурс", "Дайцеку" компаниудын эзэмшиж байгаа талбайгаас иргэд хувьцаа эзэмших ёстой гэсэн байр суурийг илэрхийлж байсан. Тэд "Эдгээр компаниудын эзэмшиж байгаа талбай нь үндсэндээ том Тавантолгойн нэг хэсэг. Нөөцийг нь улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийж, баталгаажуулсан учраас Монгол Улсын иргэн бүр хувьцаа эзэмших ёстой. Түүнийг хэдхэн хүн хувааж "идэх" ёсгүй хэмээн үзэж байгаагаа дуулгасан.

Харин энэ асуудлын тухайд Төрийн өмчийн хорооноос судалгааг нь Засгийн газар болон Төрийн өмчийн хорооны түвшинд огт хийгээгүй. Судалж үзэж байж шийдэх асуудал гэсэн тайлбарыг өгч байсан. Уг нь Үндсэн хуулинд газрын доорх баялаг бүх ард түмний өмч хэмээн заасан байдаг. Гэвч хэрэг дээрээ газрын доорхи баялгаасаа Монголын жирийн иргэд хувь хүртэж байгаа нь юу билээ.

"Эрдэнэс Тавантолгой"-н 536 ширхэг хувьцааны сураг ажгаас өөр өгөөж хишиг гэдгээс өөр зүйл алга. Энэ хооронд эх орны баялаг гарын салаагаар урсч гадагш зөөгдсөөр л байгаа. Лавтайгаас Монгол нутгийн алт гадаад дотоодын хэдхэн компани, хэдхэн хүний хэтэвчийг зузаалаад дундрах тийшээ хандаж байгаа. Алт хөтөлбөрөөс Монгол Улс, монголчууд юу олсон, юу хожсон нь тодорхой биш. Хэдийгээр ниргэсэн хойно нь хашгирсан ч стратегийн ач холбогдол бүхий ордуудаасаа ард түмэн хувь хүртэх эхлэл тавигдаж байгаа нь сайшаалтай. Гэвч энэ хувь хишиг иргэдийн амьдралд хэрхэн нөлөөлөх нь одоогоор тодорхойгүй хэвээр. Амсуулах төдий ногдол ашиг, авч болохгүй хаяж болохгүй хэдэн цоохор цаастай үлдэх юм биш биз гэсэн болгоомжлол иргэдийн сэтгэхүйд хургасаар байна.

Монголчуудын хамгийн найдвар тавьж байгаа Тавантолгойн бүлэг ордын нэг хэсэг буюу олны ойлгож байгаагаар коксжих нүүрсний гол цөм хэсэг нь "Энержи ресурс" компанийн эзэмшилд байгаа юм. Энэ орд бүхэлдээ социализмын үед улсын төсөв хөрөнгөөр хайгуул судалгааны ажил хийгдсэн болохоор бэлээхэн задлахад бэлэн "гүзээтэй тос" байсан. Тэгэхээр энэ бол монголчуудын дундын үүц байх учиртай. Гэтэл энэ үүцний нэгээхэн хэсэг, гүзээний булангаа нэг хэсэг хүнд өгчихсөн хэрэг. Тэр нь Ухаа худаг. Ийм бэлээхэн шар тос хүртсэн "Энержи ресурс" ард түмэндээ бас хувь хишиг хүртээх санаачилга, асуудлаа уг нь өөрсдөө бодож олсон бол ядахнаа компанийн нийгмийн хариуцлага талаасаа ч гэсэн оноо авах боломж байсан билээ. Гэвч тэгсэнгүй.

Энэ асуудлыг нь Их Хурлын зарим гишүүд сөхөж тавьсан нь сайшаалтай. Хүн хэдий ухаантай ч хэлэхээс нааш санадаггүй гэгч болсон байхыг үгүйсгэхгүй. Эрхэм гишүүдийн гаргасан дээрх саналыг "Энержи ресурс"-ийнхан бодож болгоох байх гэсэн итгэл хүн бүрт төрөх нь лавтай. Тус компанийхан саяхан канадуудын эзэмшилд байсан Баруун Нарангийн нүүрсний уурхайг худалдаж авчээ. Үүнийг үнэхээр сайн хэрэг гэхээс өөрөөр юу гэх билээ. Эх орны нэг ч гэсэн баялаг монголчуудад буцаж ирлээ. Баруун Наран бол угтаа бас л Тавантолгойн үргэлжлэл, Ухаа худгаас ердөө 30 км зайтай гэсэн. Ард түмэн илүү юм харахгүй, зөвхөн Ухаа худгаас л хувь хишиг харах байх.

Энд дурдагдаж байгаа нь "Энержи ресурс" болохоос уул уурхайн өөр олон компани бий. Тэд өөрсдийн хайгуул судалгаагаар олсон орд газраа ашигласан байхыг үгүйсгэхгүй. Гэвч тэд Үндсэн хуулиар бүх ард түмний өмч хэмээн хуульчилсан тэр баялгийг ашиглаж байгаа гэдгээ мартаагүй байх. Харин хэрхэн ямар арга хэлбэрээр ард түмэндээ хувь хүртээх вэ гэдгээ хэзээ ч бодож болгоож үзэлгүй халаасаа түнтийлгээд дайжсан. Бүр нөхөн сэргээлтдээ хүртэл гap татдаг.

Үнэхээр энэ мэтчилэн Үндсэн хуулиндаа газар доорх баялаг бүх ард түмнийх хэмээн заасан байж нэг хэсэг хүн түүнийг ашиглаж байгаа нь шударга бус явдал. Ядахнаа Тавантолгойн бүлэг ордод үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа дээрх хувь хувьсгалын компаниудаас монголчууд ашиг хүртэж, хувь эзэмших эрхтэй.

Газрын доорх баялаг эргэн ирэхгүй, ургаж төлжихгүй. Тийм болохоор гарын салаагаар урсгаад, баруун солгойгүй цацаад байх баялаг биш. Нүүрс, алт, зэс, молибден, мөнгөний нөөцтэй ордууд Монголд олон байна. Байгалийн баялгийг ашиглаж байгаа бүх компаниас иргэд хувь хүртэж, түүнийгээ үр ашигтай зарцуулж чадвал улс орны эдийн засаг сэргэж, түүнийг дагаж хүмүүсийн амьдрал ч дээшилнэ.

Стратегийн орд газрыг ашиглахаас өмнө эдийн засгийн эргэлтэд хэрхэн оруулахаа хуульчилчихвал амар юм биш үү. Ингэвэл иргэд тухайн ордын хэдэн хувийг эзэмших нь ил болно.